Gậy Caduceus của Hermes và gậy Asclepius: biểu tượng y tế nào đúng

Gậy Caduceus là cây gậy có hai con rắn quấn và đôi cánh trên đỉnh, của thần sứ giả Hermes (Mercury của người La Mã), biểu tượng của thương mại, sứ giả và đường đi. Gậy Asclepius chỉ có một con rắn quấn quanh một cây gậy trơn, của thần y Asclepius, và mới là biểu tượng gốc của nghề y. Việc nhiều nơi, nhất là ở Mỹ, dùng Caduceus làm biểu tượng y tế là một nhầm lẫn có lịch sử khá rõ ràng, bắt đầu nổi bật từ đầu thế kỷ 20.

Đặt hai cây gậy cạnh nhau

Cách nhớ đơn giản: một rắn là thầy thuốc, hai rắn là người đưa tin.

Caduceus: từ gậy sứ giả tới gậy hai rắn

Chữ Latin caduceus đến từ chữ Hy Lạp kerykeion, nghĩa là gậy của keryx, người sứ giả. Ở Hy Lạp cổ, sứ giả mang cây gậy này như một thứ "giấy thông hành": người cầm nó được đi lại an toàn giữa các phe, kể cả phe đang thù địch. Hermes là sứ giả của các thần, nên cây gậy ấy thành của ông.

Bài Thánh ca Homer gửi Hermes (thường xếp vào khoảng thế kỷ 6 trước Công nguyên) kể chuyện Hermes mới sinh đã trộm đàn bò của Apollo, rồi làm hoà bằng cách tặng Apollo cây đàn lia do mình chế ra. Đáp lại, Apollo tặng Hermes một cây gậy vàng ba nhánh đem lại giàu có và may mắn. Trong bài thánh ca này chưa có con rắn nào.

Hình hai con rắn đến sau, và gốc của nó khó truy. Trên gốm Hy Lạp, đầu gậy của Hermes thường uốn thành hai vòng xoắn đối nhau, rất giống hai con rắn chụm đầu. Có lẽ hình dáng ấy về sau được "đọc" thành rắn thật. Đến thời La Mã có chuyện kể giải thích: trong sách thiên văn thần thoại của Hyginus, Mercury gặp hai con rắn đang cắn nhau, đặt cây gậy vào giữa, hai con rắn quấn lấy gậy mà thôi đánh. Gậy hai rắn vì thế được coi là biểu tượng của hoà giải.

Từ ý "sứ giả" và "hoà giải", Caduceus gắn với buôn bán, vì Mercury là thần của thương nhân. Ở nhiều nước châu Âu, hình Caduceus từng xuất hiện trên huy hiệu của phòng thương mại, ngành bưu chính, hải quan.

Gậy Asclepius: một con rắn của thần y

Asclepius trong thần thoại Hy Lạp là con trai Apollo, được nhân mã Chiron dạy nghề thuốc. Thần giỏi tới mức cứu được cả người đã chết, khiến Zeus phải ra tay vì sợ trật tự sống chết bị đảo lộn. Từ thế kỷ 5 trước Công nguyên, việc thờ Asclepius lan rộng, với trung tâm lớn nhất ở Epidaurus trên bán đảo Peloponnese. Các đền thờ ông, gọi là Asklepieion, là nơi người bệnh đến cầu khấn, ngủ lại trong đền với hy vọng được thần chỉ cách chữa trong mơ.

Tượng Asclepius gần như luôn có một cây gậy thô, quấn một con rắn. Rắn được coi là thiêng trong các đền này, có lẽ vì nó lột xác, như được làm mới, được sống lại. Loài rắn nuôi ở đền thường được đồng nhất với rắn Aesculapian (tên khoa học Zamenis longissimus), một loài rắn không độc của châu Âu, mang tên thần cho tới hôm nay.

Con rắn lên Rome

Sử gia La Mã Livy chép rằng sau một trận dịch, khoảng năm 293 trước Công nguyên, người La Mã cử sứ giả tới Epidaurus mời thần Asclepius. Theo truyền thuyết được Livy tóm lược và nhà thơ Ovid kể lại trong Biến hình ký (quyển 15), một con rắn từ đền bò lên thuyền, theo về tới Rome rồi trườn lên đảo Tiber giữa sông, nơi người ta dựng đền thờ Aesculapius (tên La Mã của thần). Đảo Tiber từ đó gắn với chữa bệnh, và đến nay trên đảo vẫn có một bệnh viện.

Nhầm lẫn bắt đầu từ đâu

Không có một ngày nhầm lẫn duy nhất, mà là nhiều lớp chồng lên nhau:

1. Hermes và giả kim thuật: thời Trung cổ và Phục hưng, Hermes được gắn với Hermes Trismegistus, nhân vật huyền thoại của giả kim thuật, mà giả kim lại gần với nghề bào chế thuốc. Caduceus vì thế len vào sách thuốc.
2. Dấu của nhà in: thế kỷ 16, nhà in Johann Froben ở Basel dùng hình gậy có rắn quấn làm dấu nhà in. Sách y học in ở nhiều nơi mang hình Caduceus ở trang đầu, chỉ vì đó là logo của nhà in.
3. Quân y Mỹ: năm 1902, Quân y Lục quân Mỹ chính thức đưa Caduceus lên phù hiệu của mình. Từ đó, hình gậy hai rắn lan rộng trong ngành y tế ở Mỹ, trên xe cứu thương, bao bì thuốc, bảng hiệu phòng khám.

Nhiều người trong ngành y đã viết bài phản đối, chỉ ra rằng biểu tượng của thần buôn bán, và theo một số truyện còn là thần dẫn hồn người chết, không hợp với nghề chữa bệnh. Tuy vậy, sau hơn một thế kỷ, Caduceus đã thành biểu tượng y tế quen mắt ở Mỹ, khó mà gỡ ra.

Ai đang dùng biểu tượng nào

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): biểu tượng là gậy Asclepius đặt trên nền biểu tượng Liên Hợp Quốc, thông qua năm 1948.
• Ngôi sao cấp cứu (Star of Life): ngôi sao xanh sáu cánh trên xe cứu thương nhiều nước, ở giữa là gậy Asclepius.
• Nhiều hội y khoa trên thế giới dùng gậy một rắn trong huy hiệu.
• Quân y Lục quân Mỹ và một số đơn vị y tế ở Mỹ vẫn dùng Caduceus.

Con rắn đồng của Moses: một hình ảnh khác hay bị gộp

Khi nói về rắn và chữa bệnh, người ta hay nhắc thêm một hình ảnh trong Kinh Thánh. Sách Dân số ký, chương 21, kể rằng khi dân Israel bị rắn cắn trong sa mạc, Moses theo lời Chúa làm một con rắn bằng đồng treo trên cây sào; ai bị cắn nhìn lên con rắn đồng thì được sống. Sách Các Vua quyển 2, chương 18, chép rằng về sau vua Hezekiah đã đập bỏ con rắn đồng ấy, gọi là Nehushtan, vì dân chúng thắp hương cho nó.

Hình ảnh rắn trên sào này không liên quan về nguồn gốc với gậy Asclepius của Hy Lạp, nhưng vì cùng ý "rắn và chữa lành", nhiều người xếp chúng cạnh nhau. Ở đây chỉ nêu đúng văn bản, không bàn ý nghĩa đức tin.

Góc nhìn hôm nay

Lần tới khi thấy biểu tượng trên một chiếc xe cứu thương, một hộp thuốc hay bảng hiệu phòng khám, hãy đếm số rắn. Một con là gậy Asclepius, đúng truyền thống y học. Hai con kèm đôi cánh là Caduceus, có lẽ đến từ ảnh hưởng của Mỹ. Đây là một bài tập nhỏ mà ai cũng làm được.

Ai đến Hy Lạp có thể thăm khu di tích Epidaurus, có nhà hát cổ nổi tiếng và tàn tích đền Asclepius, được UNESCO công nhận là di sản thế giới. Ở Rome, đảo Tiber nằm ngay giữa trung tâm, đi bộ qua cầu là tới. Muốn đọc nguồn gốc, hãy tìm Thánh ca Homer gửi Hermes và quyển 15 Biến hình ký của Ovid, cả hai đều ngắn và dễ đọc.

Hai cây gậy nhắc ta một điều: biểu tượng không tự giữ nghĩa của nó. Chúng đi qua tay thợ in, người lính, nhà quảng cáo, và mỗi lần chuyền tay có thể đổi nghĩa mà không ai để ý.