Dreamcatcher, "lưới bắt giấc mơ", vốn là một vật nhỏ của người Ojibwe ở vùng Ngũ Đại Hồ Bắc Mỹ: một vòng gỗ liễu căng lưới như mạng nhện, treo trên nôi địu của trẻ sơ sinh với niềm tin nó giữ lại những điều xấu. Từ khoảng thập niên 1960 – 1970, vật này lan ra nhiều dân tộc bản địa khác rồi thành món hàng lưu niệm sản xuất hàng loạt khắp thế giới. Câu chuyện của dreamcatcher vì thế vừa là chuyện tín ngưỡng, vừa là chuyện một vật thiêng bị thương mại hoá.
Người Ojibwe là ai
Ojibwe (còn viết Ojibwa, Chippewa; họ tự gọi mình là Anishinaabe) là một trong những dân tộc bản địa đông nhất Bắc Mỹ, sống quanh các hồ lớn ở cả Hoa Kỳ (Minnesota, Wisconsin, Michigan, North Dakota) lẫn Canada (Ontario, Manitoba). Tiếng Ojibwe thuộc ngữ hệ Algonquian. Đời sống truyền thống gắn với hồ, rừng, lúa hoang, đường xuồng vỏ cây bạch dương.
Trong tiếng Ojibwe, dreamcatcher có vài cách gọi. Một từ thường được nhắc là asabikeshiinh, vốn nghĩa là "con nhện", dùng cho chiếc lưới vì nó giống mạng nhện. Cách gọi khác dịch sát là "cái bẫy giấc mơ". Tên tiếng Anh "dreamcatcher" là cách gọi về sau, đã trở thành tên quốc tế.
Truyện Bà Nhện và chiếc nôi địu
Truyện được kể nhiều nhất trong cộng đồng Ojibwe xoay quanh Asibikaashi, Bà Nhện, người che chở cho trẻ con và cho dân làng. Theo lời kể, khi người Ojibwe tản ra sống khắp vùng hồ, Bà Nhện không thể tự mình tới bên mọi chiếc nôi, nên các bà mẹ, bà ngoại học cách đan những chiếc lưới giống mạng nhện để treo cho cháu. Mỗi gia đình, mỗi vùng có thể kể hơi khác, và truyện này nên được hiểu là truyện dân gian của một cộng đồng, được truyền miệng, không có một văn bản gốc duy nhất.
Chiếc lưới treo ở đâu thì quan trọng. Trẻ sơ sinh Ojibwe xưa được địu trong dikinaagan, chiếc nôi địu có tấm ván lưng và một vòng gỗ uốn cong che phía trên đầu đứa bé. Chiếc lưới nhỏ được treo đúng vào vòng che ấy, ngay trong tầm mắt đứa trẻ. Nó vừa là vật che chở theo niềm tin, vừa là thứ để em bé nhìn ngắm.
Ghi chép của Frances Densmore
Một trong những mô tả bằng chữ sớm và đáng tin là của nhà dân tộc học Frances Densmore, người làm việc nhiều năm với các cộng đồng Ojibwe ở Minnesota. Trong cuốn Chippewa Customs xuất bản năm 1929, bà có nhắc tới những chiếc "mạng nhện" làm bằng vòng gỗ và sợi, treo trên vòng của nôi địu, được người Ojibwe giải thích là để "bắt" những điều có hại bay qua, như mạng nhện bắt côn trùng. Đây là lớp tư liệu quan trọng vì nó ghi lại vật này trước khi trở thành hàng lưu niệm.
Dreamcatcher truyền thống khác bản bán ngoài chợ thế nào
| Đặc điểm | Lưới truyền thống trên nôi Ojibwe | Bản lưu niệm hiện đại |
|---|---|---|
| Kích thước | Nhỏ, cỡ lòng bàn tay hoặc nhỏ hơn | Từ móc khoá tới vòng to cả mét |
| Vòng | Cành liễu đỏ tươi uốn tròn hoặc hình giọt nước | Vòng kim loại, nhựa, gỗ công nghiệp |
| Lưới | Gân động vật hoặc sợi cây tầm ma, thường nhuộm đỏ | Chỉ nylon, len nhiều màu |
| Trang trí | Rất ít; có khi một chiếc lông vũ | Nhiều lông vũ, hạt, ruy băng, đèn LED |
| Tuổi thọ | Vòng liễu khô dần và rã ra, như tuổi thơ qua đi | Làm để bền, treo lâu năm |
| Chỗ treo | Vòng che của nôi địu | Phòng ngủ, gương chiếu hậu ô tô, cửa hàng |
Chi tiết vòng liễu khô dần thường được người Ojibwe nhắc tới: chiếc lưới không được làm để giữ mãi, nó gắn với giai đoạn đứa trẻ còn nằm nôi. Đây là điểm khác căn bản với món đồ trang trí bền vững ngày nay.
Giấc mơ tốt đi qua, giấc mơ xấu bị giữ lại
Lời giải thích phổ biến nhất hôm nay là: giấc mơ xấu bị mắc lại trong lưới và tan biến khi ánh sáng ban mai chiếu tới, còn giấc mơ đẹp lọt qua lỗ ở giữa hoặc trượt theo chiếc lông vũ xuống người đang ngủ. Có bản kể ngược lại: giấc mơ tốt bị giữ, giấc mơ xấu lọt qua lỗ mà đi mất.
Những giải thích này phần lớn được ghi lại và phổ biến trong nửa sau thế kỷ 20, cùng lúc dreamcatcher lan rộng. Các tư liệu cũ hơn, như của Densmore, nói tới chuyện "bắt điều có hại" chung chung chứ không mô tả chi tiết cơ chế giấc mơ như vậy. Người làm bảo tàng thường ghi chú rõ điều này để khách phân biệt được đâu là tín ngưỡng truyền thống, đâu là lớp ý nghĩa được thêm vào về sau.
Từ vật của một dân tộc thành biểu tượng chung
Trong thập niên 1960 – 1970, phong trào phục hưng bản sắc của các dân tộc bản địa Bắc Mỹ, thường được gọi là phong trào liên bộ tộc (pan-Indian), đưa nhiều biểu tượng từ cộng đồng này sang cộng đồng khác. Dreamcatcher được người Lakota và nhiều dân tộc khác tiếp nhận, trở thành một biểu tượng chung của "người bản địa" trong mắt công chúng.
Gần như đồng thời, phong trào New Age ở Mỹ đón nhận dreamcatcher như một vật mang năng lượng tâm linh, thêm vào những cách diễn giải mới. Rồi các nhà máy ở nhiều nước bắt đầu sản xuất hàng loạt, bán ở trạm xăng, chợ du lịch, cửa hàng quà tặng khắp thế giới, phần lớn chẳng liên quan gì tới người Ojibwe.
Tranh luận về "chiếm dụng văn hoá"
Trong cộng đồng bản địa, ý kiến về chuyện này không giống nhau:
- Có người buồn vì vật thiêng của trẻ sơ sinh bị biến thành đồ trang trí rẻ tiền, treo lủng lẳng ở gương ô tô, in trên áo thun.
- Có người cho rằng việc nhiều người biết tới là cơ hội để kể lại câu chuyện đúng, và nhiều nghệ nhân bản địa sống được nhờ làm dreamcatcher thủ công.
- Gần như ai cũng đồng ý một điều: hàng làm giả mạo xưng là "đồ thổ dân làm" là không chấp nhận được.
Ở Hoa Kỳ, Đạo luật Nghệ thuật và Thủ công Người Da đỏ năm 1990 (Indian Arts and Crafts Act) cấm quảng cáo hay bán một sản phẩm như thể do người bản địa làm khi thật ra không phải. Luật này áp cho mọi loại hàng thủ công, không riêng dreamcatcher, nhưng dreamcatcher là một trong những mặt hàng bị làm nhái nhiều nhất.
Xem và tìm hiểu đúng nguồn
Muốn thấy văn hoá Ojibwe qua hiện vật, có thể tới:
- Bảo tàng Quốc gia về Người Mỹ bản địa (thuộc Smithsonian, có cơ sở ở Washington D.C. và New York), có sưu tập lớn đồ vật các dân tộc vùng Ngũ Đại Hồ, sưu tập trực tuyến tra được theo tên dân tộc.
- Bảo tàng Người Da đỏ Mille Lacs ở Minnesota, do Hội Lịch sử Minnesota quản lý và làm cùng cộng đồng Ojibwe Mille Lacs, giới thiệu đời sống Ojibwe qua bốn mùa.
- Cuốn Chippewa Customs của Frances Densmore, có bản in lại, đọc được cả phần về nôi địu và đồ chơi trẻ em.
Nếu muốn mua một chiếc dreamcatcher, lời khuyên mà nhiều người bản địa đưa ra rất đơn giản: hãy mua của chính nghệ nhân bản địa, hỏi họ thuộc dân tộc nào và nghe họ kể chuyện chiếc lưới. Như vậy món đồ mang về mới còn giữ được sợi dây nối với người làm ra nó.
Câu hỏi thường gặp
Dreamcatcher có nguồn gốc từ đâu?
Dreamcatcher có nguồn gốc từ người Ojibwe sống quanh vùng Ngũ Đại Hồ ở Hoa Kỳ và Canada. Đó là chiếc lưới nhỏ trên vòng liễu, treo trên nôi địu của trẻ sơ sinh, với niềm tin nó giữ lại những điều có hại.
Dreamcatcher có ý nghĩa gì?
Theo truyền thống Ojibwe, chiếc lưới như mạng nhện bắt lấy điều xấu để che chở cho đứa trẻ. Lời giải thích rằng giấc mơ xấu bị giữ lại còn giấc mơ đẹp lọt qua phổ biến chủ yếu từ nửa sau thế kỷ 20.
Bà Nhện Asibikaashi là ai?
Asibikaashi là Bà Nhện trong truyện dân gian Ojibwe, người che chở trẻ con. Truyện kể rằng khi dân tản đi xa, các bà mẹ, bà ngoại đan những chiếc lưới giống mạng nhện để thay Bà Nhện giữ cho các cháu.
Treo dreamcatcher có bị coi là chiếm dụng văn hoá không?
Ý kiến trong cộng đồng bản địa khác nhau. Nhiều người không phản đối việc treo dreamcatcher nhưng phản đối hàng giả mạo xưng là đồ thổ dân làm và việc coi vật thiêng như đồ trang trí rẻ tiền. Mua của nghệ nhân bản địa là cách được khuyên nhiều nhất.
Dreamcatcher truyền thống làm bằng gì?
Lưới truyền thống dùng vòng cành liễu đỏ uốn tròn, đan bằng gân động vật hoặc sợi cây tầm ma, kích thước nhỏ, ít trang trí. Vòng liễu khô dần rồi rã ra, gắn với giai đoạn đứa trẻ còn nằm nôi.
