Cunning folk là gì: thầy lang làm phép dân gian ở làng quê nước Anh

"Cunning folk" (tạm dịch: "người hiểu biết") là những thầy lang, bà mế làm phép dân gian ở làng quê châu Âu, đặc biệt ở Anh từ thế kỷ 16 tới 19, được dân làng nhờ tìm đồ mất, chữa bệnh người và gia súc, làm bùa giữ nhà, và hoá giải thứ mà người ta tin là bùa hại của phù thuỷ. Họ khác phù thuỷ trong mắt người đương thời: phù thuỷ bị tin là làm hại, còn cunning folk được tin là giúp người. Nhà sử học Owen Davies ước tính nước Anh có thể từng có vài nghìn người như vậy cùng lúc.

"Cunning" nghĩa là gì

Ngày nay chữ cunning trong tiếng Anh mang nghĩa "xảo quyệt". Nhưng trong tiếng Anh cổ, nó gần với "biết", "thạo nghề", cùng gốc với động từ can. Người dân gọi họ là cunning man, cunning woman, wise man, wise woman, có nơi gọi là white witch (phù thuỷ trắng) hay conjuror.

Ở các nước khác cũng có những vai trò tương tự, mỗi nơi một tên:

Họ làm những việc gì

Từ hồ sơ toà án, sách báo đương thời, nhật ký, sổ sách mà một số cunning folk để lại, các nhà sử học dựng lại được những "dịch vụ" quen thuộc:

• Tìm đồ mất, chỉ kẻ trộm: đây là việc được nhờ nhiều nhất, trong thời chưa có cảnh sát chuyên nghiệp. Người ta tin họ có thể cho thấy mặt kẻ trộm trong gương hay chậu nước.
• Chữa bệnh: bằng thảo dược kết hợp lời khấn, bùa viết tay. Nhiều người có hiểu biết thực sự về cây thuốc.
• Chữa gia súc: với nông dân, một con bò ốm là chuyện sống còn.
• Hoá giải bùa hại: khi một gia đình gặp liên tiếp chuyện xui và tin mình bị phù thuỷ hại, họ tìm cunning folk. Đây là mảng phức tạp nhất, sẽ nói thêm bên dưới.
• Chuyện tình duyên, tương lai: xem ai sẽ là chồng, có nên đi xa.
• Tìm kho báu: một số cunning man nhận lời tìm vàng chôn, việc từng bị luật cấm.

Họ thường lấy tiền, nhiều ít tuỳ người. Một số cunning man khá giả và có tiếng ở cả một vùng rộng, người ta đi hàng chục dặm để gặp. Phần lớn là người biết chữ ở mức nào đó, có khi sở hữu sách chiêm tinh, sách thuốc, và điều đó tạo uy tín với dân làng phần nhiều mù chữ.

Cunning folk và các cuộc săn phù thuỷ

Quan hệ giữa cunning folk và nạn săn phù thuỷ (thế kỷ 15–18) có hai mặt.

Một mặt, chính họ đôi khi góp phần đẩy nghi ngờ vào một người cụ thể. Khi một gia đình tin mình bị hại, cunning folk có thể "chỉ ra" kẻ gây hại, hoặc giúp gia đình xác nhận nghi ngờ sẵn có. Những lời chỉ đó có khi dẫn tới tố cáo.

Mặt khác, bản thân cunning folk cũng bị nghi. Giới giáo sĩ Tin Lành và Công giáo thời ấy thường cho rằng mọi việc làm phép, kể cả để giúp người, đều đáng lên án, thậm chí còn nguy hiểm hơn phép hại vì nó lôi kéo người lương thiện. Tuy vậy, các nghiên cứu cho thấy ở Anh, số cunning folk bị đem ra xử như phù thuỷ ít hơn nhiều so với hình dung phổ biến. Người bị kết tội phần đông là những người nghèo, già, bị láng giềng ghét, chứ không phải các thầy lang có tiếng.

Bài này không đi sâu vào các vụ xử phù thuỷ, vốn là một chủ đề riêng. Điều đáng ghi nhận là trong đời sống làng quê, cunning folk là chỗ dựa thường ngày, còn săn phù thuỷ là những cơn khủng hoảng tập thể.

Luật pháp: từ tội phù thuỷ tới tội lừa đảo

Ở Anh, các đạo luật về phù thuỷ thay đổi nhiều lần, và cách chúng đối xử với cunning folk cũng đổi theo:

• 1542: đạo luật thời vua Henry VIII xếp việc dùng phép để tìm kho báu, tìm đồ mất vào tội nặng. Đạo luật bị bãi bỏ năm 1547.
• 1563: đạo luật thời nữ hoàng Elizabeth I phân biệt mức phạt: làm phép gây chết người thì tội nặng nhất; tìm đồ mất, tìm kho báu thì phạt nhẹ hơn ở lần đầu.
• 1604: đạo luật thời vua James I tăng mức phạt.
• 1736: đạo luật mới bỏ hẳn tội "phù thuỷ" theo nghĩa cũ. Từ đây, người tự nhận có phép thuật bị xử như kẻ lừa đảo, phạt tù hoặc bêu ra trước dân. Nhà nước không còn công nhận phép thuật có thật, mà coi đó là mánh lới lấy tiền.

Sự thay đổi năm 1736 là mốc quan trọng trong lịch sử tư tưởng: tầng lớp cai trị đã thôi tin vào phù thuỷ, trong khi ở làng quê, niềm tin ấy còn sống tiếp hơn một thế kỷ. Cunning folk vẫn hành nghề, giờ với nguy cơ bị kiện vì lừa đảo thay vì vì "phù thuỷ".

Những cái tên còn được nhớ

Hầu hết cunning folk là vô danh, nhưng vài người nổi tiếng tới mức đi vào truyện kể địa phương. Ví dụ hay được nhắc là James Murrell, thường gọi "Cunning Murrell", ở Hadleigh, Essex, mất năm 1860. Ông nổi tiếng khắp vùng vì làm "chai phù thuỷ" bằng sắt và hành nghề chữa bệnh, tìm đồ.

"Chai phù thuỷ" (witch bottle) là một hiện vật quen thuộc trong khảo cổ Anh: những bình gốm, thường là loại bình đá có mặt người râu rậm nhập từ Đức thế kỷ 17, được chôn dưới nền nhà, cạnh lò sưởi hay ngưỡng cửa, bên trong có đinh, ghim, tóc, móng tay. Người ta tin chúng giữ nhà khỏi bùa hại. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy hàng trăm chai như vậy khi sửa nhà cổ.

Ngoài ra còn có những vật giấu trong tường như giày cũ, xác mèo khô, những dấu khắc bảo vệ ở khung cửa, lò sưởi. Nhiều bảo tàng địa phương ở Anh trưng bày những thứ này.

Vì sao họ biến mất

Đến cuối thế kỷ 19, cunning folk thưa dần. Các nhà sử học nêu nhiều lý do cùng tác động: giáo dục phổ cập giúp nhiều người biết chữ; cảnh sát chuyên nghiệp đảm nhận việc tìm kẻ trộm; bác sĩ và thuốc men dễ tiếp cận hơn; báo chí và đường sắt kéo làng quê vào nhịp sống chung. Không ai cấm hẳn được, nhưng nhu cầu với họ giảm.

Nhà sử học Keith Thomas, trong cuốn Religion and the Decline of Magic (1971), phân tích sâu sự suy giảm niềm tin vào phép thuật ở Anh. Owen Davies, trong Cunning-Folk: Popular Magic in English History (2003), là người đầu tiên nghiên cứu riêng và toàn diện về nhóm người này.

Góc nhìn hôm nay

Cunning folk nhắc ta một điều: ở mọi xã hội tiền hiện đại, có một "tầng giữa" những người được cộng đồng tin cậy để giải quyết rủi ro thường ngày, mà nhà thờ và nhà nước không lo tới. Ở Việt Nam, ta cũng có thầy lang, bà mế, thầy cúng trong làng. So sánh không phải để nói ai giống ai, mà để thấy nhu cầu chung của con người trước bệnh tật, mất mát và bất định.

• Xem: Bảo tàng Pitt Rivers (Oxford) có nhiều bùa và chai phù thuỷ; Bảo tàng Phép thuật và Phù thuỷ (Museum of Witchcraft and Magic) ở Boscastle, Cornwall, chuyên về đề tài này.
• Đọc: Owen Davies, Cunning-Folk; Keith Thomas, Religion and the Decline of Magic; Carlo Ginzburg, The Night Battles về benandanti.
• Khi đi thăm nhà cổ ở Anh: để ý các dấu khắc nhỏ hình chữ W, vòng tròn đan nhau gần cửa sổ, lò sưởi. Giới khảo cổ gọi chúng là dấu bảo vệ, một dấu tích còn lại của thế giới cunning folk.