Chỉ số góc, góc bo tròn, mặt sau lá bài: những phát minh nhỏ

Phần lớn những chi tiết ta coi là "đương nhiên" trên lá bài ra đời khá muộn, chủ yếu ở thế kỷ 19: chỉ số ở góc lá xuất hiện ở Mỹ từ thập niên 1860–1870, góc bo tròn phổ biến cuối thế kỷ 19, lá hình hai đầu thành chuẩn ở Anh và Pháp trong thế kỷ 19, còn mặt sau in hoa văn chỉ thành thông lệ từ đầu thế kỷ 19. Trước đó, suốt bốn trăm năm, người ta cầm những lá bài góc vuông, mặt sau trắng, không có số ở góc.

Chỉ số ở góc: để xoè bài chặt tay

Một lá bài thế kỷ 18 không có số hay chữ ở góc. Muốn biết đó là lá gì, phải nhìn hình chất ở giữa: đếm bảy trái tim, nhận mặt ông vua. Người cầm bài phải xoè thật rộng để thấy cả lá, nhất là với những lối đánh cầm nhiều lá một lúc.

Lời giải xuất hiện ở Mỹ vào giữa thế kỷ 19. Năm 1864, một bằng sáng chế mang tên Saladee in hình chất nhỏ ở các góc lá. Khoảng giữa thập niên 1870, một hãng ở New York tung ra loại bài gọi là "Squeezers", in chữ số và hình chất nhỏ ở hai góc đối nhau. Cái tên nói lên công dụng: người cầm có thể "ép" bài sát nhau trong tay mà vẫn đọc được từng lá qua một góc nhỏ. Chỉ trong vài chục năm, gần như mọi bộ bài chất Pháp trên thế giới đều có chỉ số góc.

Thật ra người Tây Ban Nha đã giải bài toán này sớm hơn bằng cách khác: những khe hở trên đường viền khung, gọi là pinta, cho biết chất của lá. Còn bài Đức và Thuỵ Sĩ cũ thì in số La Mã hay số Ả Rập ở phần trên lá. Mỗi truyền thống một cách, nhưng chỉ số góc kiểu Mỹ là cách lan rộng nhất.

Chữ trên chỉ số đổi theo ngôn ngữ

Ở Việt Nam, bộ bài phổ biến dùng chữ Anh K, Q, J, dù cách gọi già, đầm, bồi đến từ thời bài Pháp. Một bộ bài, hai lớp lịch sử: chữ in là của Mỹ, tên gọi là của Pháp.

Lá hình hai đầu: khỏi phải xoay lá

Bài cổ vẽ lá hình nguyên thân: ông vua đứng từ đầu tới chân, có hướng trên dưới rõ ràng. Cầm ngược thì vua lộn đầu, và người chơi theo phản xạ xoay lại. Mà xoay riêng một lá hình thì người ngồi đối diện biết ngay trong tay mình có lá hình.

Lá hình hai đầu, cắt ngang ở thắt lưng và in đối xứng như soi gương, giải quyết chuyện đó: cầm chiều nào cũng thuận. Kiểu này xuất hiện từ đầu thế kỷ 19 ở vài vùng châu Âu và dần thành chuẩn ở Anh, Pháp, Mỹ trong thế kỷ 19. Giá phải trả là mỹ thuật: người vẽ mất phần thân dưới, mất dáng đứng, mất những chi tiết như đôi giày, thanh kiếm dựng đất. Nhiều bộ bài vùng miền ở Ý và Tây Ban Nha đến nay vẫn giữ lá hình nguyên thân, như để nhắc rằng cái tiện có cái giá của nó.

Góc bo tròn: chống mòn và chống quăn

Lá bài góc vuông mòn nhanh nhất ở bốn góc. Sau vài tuần dùng, góc tòe ra, quăn lại, có khi gấp hẳn. Một lá có góc hỏng khác hẳn những lá còn lại, và người quen bài có thể nhận ra nó từ mặt sau. Góc bo tròn chia lực đều hơn, khó gấp hơn, xoè và chia bài cũng trơn tay hơn.

Các nhà in Mỹ phổ biến góc bo tròn vào cuối thế kỷ 19, cùng thời với chỉ số góc. Hai cải tiến đi cùng nhau: chỉ số in sát góc, nên góc phải bền thì chỉ số mới đọc được lâu.

Mặt sau: từ tờ giấy trắng tới tấm tranh nhỏ

Suốt mấy thế kỷ đầu, mặt sau lá bài thường để trắng hoặc in hoa văn đơn giản. Mặt sau trắng có một nhược điểm: vết bẩn, vết gấp, vết mực nhỏ trên đó dễ nhận ra, khiến một lá bị "lộ" mặt. Hoa văn dày đặc ở mặt sau làm những vết ấy chìm đi.

Mặt sau trắng cũng có những đời sống bất ngờ:

• Tiền bài lá ở Tân Pháp: năm 1685, ở thuộc địa Pháp tại Canada thiếu tiền xu trả lương lính, viên quản đốc Jacques de Meulles cho cắt lá bài, ghi giá trị và ký tên lên mặt sau để dùng tạm như tiền. Cách làm này còn lặp lại nhiều lần về sau.
• Phiếu thư mục: ở Pháp thời Cách mạng, khi kiểm kê sách của các thư viện bị tịch thu, người ta dùng mặt sau lá bài để ghi thông tin từng cuốn. Đây thường được kể là một trong những hệ phiếu thư mục sớm.
• Giấy ghi chú, thiệp thăm: mặt trắng của lá bài là mẩu bìa cứng sẵn có, nên được dùng để viết lời nhắn, danh thiếp, thậm chí phiếu học.

Từ đầu thế kỷ 19, nhất là khi in bằng máy, mặt sau in hoa văn thành thông lệ. Ở Anh, hãng De La Rue đặt kiến trúc sư và nhà thiết kế Owen Jones vẽ hàng loạt mẫu mặt sau theo phong cách trang trí của ông. Mặt sau trở thành chỗ để hãng khoe thẩm mỹ, rồi thành chỗ in quảng cáo cho khách sạn, hãng tàu, hãng hàng không. Giới sưu tầm có cả một nhánh chỉ gom mặt sau lá bài.

Kích cỡ, bề mặt và những quy ước im lặng

Hai kích cỡ phổ biến nhất hiện nay đều tính bằng inch:

Bề mặt cũng có lịch sử riêng. Từ việc đánh bóng bằng đá thời thủ công, các nhà in thế kỷ 19 – 20 chuyển sang phủ vecni, rồi dập vân nổi rất mịn để các lá không dính vào nhau, và cuối cùng là bài nhựa hoàn toàn, bền và rửa được. Viền trắng quanh hình in, thứ ta ít để ý, cũng có lý do: nó che đi sai lệch nhỏ khi cắt, để lá nào cũng trông cân.

Góc nhìn hôm nay: tự xác định tuổi một bộ bài cũ

Những phát minh nhỏ này là công cụ hữu ích để đoán tuổi một bộ bài cổ, theo kiểu "có cái này thì không thể cổ hơn mốc kia":

1. Không có chỉ số góc, góc vuông, lá hình nguyên thân: nhiều khả năng trước giữa thế kỷ 19, hoặc là bài vùng miền theo truyền thống cũ.
2. Có chỉ số góc nhưng góc vuông: giai đoạn chuyển tiếp, khoảng thập niên 1860 – 1880.
3. Át bích trang trí kèm tên hãng, có lá Joker: phần lớn sau thập niên 1870 – 1880.
4. Mặt sau in quảng cáo hãng hàng không: thế kỷ 20.

Phương pháp này chỉ cho mốc sớm nhất có thể, không thay được thẩm định của chuyên gia. Muốn học sâu, có thể tham khảo các công bố của Hội Bài lá Quốc tế, hoặc đến Musée Français de la Carte à jouer ở Issy-les-Moulineaux và Deutsches Spielkartenmuseum ở Leinfelden-Echterdingen, nơi bài được xếp theo thời kỳ.