Bát tiên quá hải: tám vị tiên vượt biển, mỗi người một pháp bảo

Bát tiên quá hải là truyện tám vị tiên Đạo giáo vượt biển Đông, mỗi người thả pháp bảo riêng của mình xuống nước làm thuyền thay vì cưỡi mây, từ đó thành câu "Bát tiên quá hải, các hiển thần thông", nghĩa là mỗi người một tài. Trong nhiều bản kể, giữa đường con trai Long Vương cướp một món pháp bảo, dẫn tới trận đấu phép giữa Bát tiên và long cung. Truyện thành hình qua tạp kịch và tiểu thuyết đời Minh, nổi tiếng nhất là Đông du ký.

Tám vị tiên và pháp bảo của mỗi người

Danh sách Bát tiên mà ta quen ngày nay ổn định từ khoảng đời Minh. Trước đó, các nguồn đời Nguyên kể tám vị không hoàn toàn trùng nhau, có lúc có Từ Thần Ông thay cho Hà Tiên Cô. Pháp bảo của từng người cũng có bản ghi khác; bảng dưới theo lối phổ biến nhất trên tranh và đồ gốm.

Tám món đồ này đứng riêng thành một mô-típ trang trí gọi là "ám Bát tiên": chỉ vẽ pháp bảo, không vẽ người, ai nhìn cũng biết là tám vị tiên. Trên đồ sứ đời Thanh, trên chạm gỗ và thêu áo, ám Bát tiên rất phổ biến như lời chúc thọ.

Truyện vượt biển: mỗi người một cách

Khung chung của các bản kể như sau. Bát tiên dự một bữa tiệc trên núi tiên, trong nhiều bản là hội ở Bồng Lai, rồi trên đường về phải qua biển Đông. Lã Động Tân, có bản là Lý Thiết Quải, đề nghị: lần này đừng cưỡi mây như thường lệ, mỗi người thả một món đồ của mình xuống nước mà đi, để xem tài ai hơn.

Thế là trên mặt biển hiện ra một đoàn "thuyền" kỳ lạ. Các bản kể chi tiết khác nhau, nhưng ý chung là:

• Thiết Quải thả hồ lô hoặc gậy sắt xuống, ngồi lên mà trôi.
• Chung Ly thả quạt, chiếc quạt nở to thành bè.
• Quả Lão vẫn cưỡi con lừa của mình, lừa đi trên sóng như trên đất.
• Hà Tiên Cô đứng trên đài sen.
• Lam Thái Hoà ngồi trong giỏ hoa, Hàn Tương Tử ngồi trên ống sáo, Tào Quốc Cữu đứng trên tấm ngọc bản.

Không ai giống ai. Đó chính là nghĩa của câu thành ngữ: cùng một việc, mỗi người làm bằng tài riêng.

Trận đấu với long cung

Đoạn đấu phép nằm ở chỗ ánh sáng của các pháp bảo, hoặc tiếng nhạc, kinh động long cung. Trong lối kể phổ biến, thái tử của Long Vương Đông Hải thấy tấm ngọc bản sáng rực, nổi lòng tham, cướp ngọc bản và bắt người mang nó (có bản là Lam Thái Hoà, có bản là Tào Quốc Cữu) xuống đáy biển.

Bảy vị còn lại tới đòi. Đôi bên đánh nhau, thái tử thua. Long Vương kéo binh tôm tướng cá ra, rồi mời cả Long Vương các biển khác tới giúp. Bát tiên đáp trả bằng những phép lớn hơn; nhiều bản kể các vị tiên dời núi lấp biển hoặc đốt cạn một vùng nước. Cuối cùng phải có người đứng giữa hoà giải. Tuỳ bản, người hoà giải là Quan Âm Bồ Tát, hay các vị thần trên thiên đình. Ngọc bản được trả, người bị bắt được thả, hai bên giảng hoà.

Truyện không có bên nào hoàn toàn đúng. Bát tiên vui chơi làm náo động biển, long cung tham và cướp, sau đó cả hai cùng leo thang. Người kể thường dùng nó để nói chuyện "mỗi người một tài" nhiều hơn là chuyện thắng thua.

Nguồn văn bản: tạp kịch và Đông du ký

Tạp kịch đời Minh

Truyện Bát tiên vượt biển và tranh ngọc bản với long cung có trong tạp kịch, loại kịch hát phổ biến thời Nguyên, Minh. Một vở tạp kịch đời Minh thường được nhắc tới mang tên đại ý "Tranh ngọc bản, Bát tiên quá hải", tác giả không rõ.

Đông du ký

Tiểu thuyết "Đông du ký", tên đầy đủ đại ý là "Bát tiên xuất xứ Đông du ký", do Ngô Nguyên Thái soạn đời Minh, kể lai lịch từng vị tiên rồi dồn về trận đấu với long cung và cả thiên binh. Nó thường được in chung với Nam du ký, Bắc du ký và một bản Tây du ký rút gọn (không phải bản 100 hồi) thành bộ "Tứ du ký". Đông du ký ngắn, văn không được đánh giá cao bằng Tây du ký, nhưng là nguồn chính cho hình ảnh Bát tiên trong văn hoá đại chúng.

Nhân vật có gốc lịch sử không?

Một số vị có bóng dáng người thật hoặc truyền thuyết lâu đời. Lã Động Tân (Lã Nham) được tôn làm tổ của phái Toàn Chân, tuy hành trạng khó kiểm chứng. Trương Quả có tên trong sử đời Đường như một đạo sĩ được vua Đường Huyền Tông mời vào cung. Hàn Tương Tử được dân gian gắn với cháu của văn hào Hàn Dũ đời Đường. Tào Quốc Cữu được gắn với một người em của hoàng hậu họ Tào đời Tống. Những liên hệ này phần lớn là truyền thuyết về sau, nên đọc như truyền thuyết.

Bát tiên ở Việt Nam và Đông Á

Bát tiên đi vào nghệ thuật trang trí của nhiều nước Đông Á. Ở Việt Nam, hình Bát tiên và ám Bát tiên có thể gặp trên đồ gốm, trên chạm khắc gỗ ở đình, chùa và nhà cổ, trên các hội quán người Hoa ở Hội An và Chợ Lớn. Cũng như rồng, phượng hay tứ linh, đây là mô-típ cát tường, cầu thọ và phúc, không phải nơi thờ chính.

Câu "Bát tiên quá hải, các hiển thần thông" được dùng trong tiếng Trung đến ngày nay để nói một tập thể mà mỗi người góp một sở trường khác nhau. Người Việt đọc Hán Việt cũng hiểu câu này khá dễ.

Đọc Bát tiên như một "bộ bài" tám lá

Người thiết kế bộ bài phép sẽ thấy Bát tiên giống một bộ tám lá cân bằng: mỗi lá có một hình ảnh dễ nhớ (ông già cưỡi lừa ngược, người què chống gậy sắt), một món đồ riêng, và một cách giải bài toán chung theo lối riêng. Không vị nào mạnh vượt trội; cả nhóm thắng vì đủ loại tài. Đây cũng là lý do tám vị tiên hiếm khi được vẽ đơn lẻ mà thường đi thành nhóm.

Xem và đọc thêm

• Đọc: Đông du ký của Ngô Nguyên Thái, ngắn, đọc vài buổi là xong; đọc kèm Tây du ký để thấy lối "du ký" thần ma đời Minh.
• Bảo tàng: trong khu đồ sứ Trung Hoa ở các bảo tàng lớn, tìm những chiếc bình vẽ tám món đồ quạt, kiếm, hồ lô, sáo, phách, giỏ hoa, hoa sen, ống trúc. Ở Việt Nam, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và các hội quán ở Hội An là chỗ dễ gặp mô-típ này.
• Tự kiểm: thử nhận ra từng vị tiên trên một bức tranh chỉ dựa vào pháp bảo, không đọc chú thích.