Baraja Tây Ban Nha: bộ bài 40 lá với chất tiền, cốc, kiếm và gậy

Baraja española là bộ bài truyền thống của Tây Ban Nha, dùng bốn chất kiểu Latin: tiền vàng (oros), cốc (copas), kiếm (espadas) và gậy (bastos). Bản đầy đủ có 48 lá, nhưng bản quen thuộc nhất là 40 lá, bỏ đi các lá 8 và 9, và không có quân Q: hàng hình chỉ gồm thị đồng, kỵ sĩ và vua. Từ Tây Ban Nha, bộ bài này theo tàu buồm sang châu Mỹ Latin và Philippines, để lại dấu vết trong ngôn ngữ, tranh vẽ và cả thói quen sum họp của nhiều dân tộc.

Bốn chất Latin: tiền, cốc, kiếm, gậy

Bốn chất của baraja là họ hàng gần của bài Mamluk, loại bài theo đường thương mại Địa Trung Hải vào châu Âu cuối thế kỷ 14. Bài Mamluk có chất đồng tiền, cốc, kiếm và gậy chơi polo. Người châu Âu không chơi polo, nên cây gậy polo dần thành cây gậy, cây chuỳ. Ý và Tây Ban Nha giữ bộ chất này, gọi chung là chất Latin; Đức, Thuỵ Sĩ, Pháp về sau mỗi nơi đổi sang ký hiệu riêng.

Cột cuối chỉ là sự tương ứng quen dùng khi so sánh, không phải nguồn gốc. Bốn chất Pháp ra đời độc lập ở Pháp, không phải "dịch" từ chất Latin.

Kiếm thẳng và gậy sần: phân biệt với bài Ý

Bài Ý vùng bắc cũng dùng chất Latin, nhưng kiếm và gậy được vẽ cong, đan chéo vào nhau thành hoa văn. Baraja Tây Ban Nha vẽ kiếm thẳng và gậy là khúc gỗ thô, đặt riêng rẽ, không đan. Nhìn qua lá 4 hoặc 5 kiếm là biết ngay bộ bài từ bên nào của Địa Trung Hải.

40 lá hay 48 lá, và không có quân Q

Mỗi chất có các lá số 1 đến 9, rồi ba lá hình đánh số 10, 11, 12:

• Sota (10): thị đồng, đứng, cầm ký hiệu chất.
• Caballo (11): kỵ sĩ ngồi trên ngựa.
• Rey (12): vua, đứng hoặc ngồi, đội vương miện.

Bộ đầy đủ có 48 lá. Bộ 40 lá bỏ 8 và 9, nên lá số đi từ 7 nhảy thẳng sang sota. Nhiều bộ bán ngày nay in đủ 48 lá, có khi thêm hai lá comodín (lá phụ), để người dùng tuỳ chọn.

Điểm hay nhất là không có quân Q. Bài Latin cổ dùng hàng hình toàn nam: thị đồng, kỵ sĩ, vua. Bài Pháp về sau thay kỵ sĩ bằng hoàng hậu. Vì vậy người quen bài Tây khi cầm baraja hay ngạc nhiên vì thấy con ngựa ở chỗ đáng lẽ là quân Q.

La pinta: đường viền có khe

Baraja có một chi tiết nhỏ rất thông minh gọi là la pinta: khung viền quanh lá bài bị ngắt quãng theo quy ước. Chất tiền không có khe, chất cốc có một khe, chất kiếm hai khe, chất gậy ba khe. Khi xoè bài và chỉ thấy một góc lá, người ta vẫn biết lá đó thuộc chất nào.

Heraclio Fournier và mẫu bài Tây Ban Nha hiện đại

Nếu chỉ chọn một cái tên gắn với baraja hiện đại thì đó là Heraclio Fournier. Năm 1868, ông lập xưởng in bài ở Vitoria (nay là Vitoria-Gasteiz, xứ Basque). Năm 1889, xưởng cho ra một mẫu bài do hoạ sĩ Augusto Ríus vẽ, với nét vẽ rõ, màu tươi, nhân vật có phong cách riêng. Mẫu này phổ biến tới mức nhiều người Tây Ban Nha coi nó là "bộ bài Tây Ban Nha" mặc định, và nó vẫn được in tới nay.

Ở Vitoria-Gasteiz có bảo tàng bài lá Fournier, hình thành từ bộ sưu tập của gia đình Fournier, sau thuộc tỉnh Álava, nay trưng bày chung với bảo tàng khảo cổ của thành phố. Đây là một trong những bộ sưu tập bài lá lớn nhất thế giới, có bài châu Âu, bài châu Á, mộc bản và dụng cụ in.

Baraja vượt đại dương

Chữ naipes, tên cổ của bài lá trong tiếng Tây Ban Nha, có nguồn gốc còn tranh cãi; một giả thuyết hay được nhắc nối nó với tên một quân hình trong bài Mamluk. Chữ baraja thì đi cùng động từ barajar, nghĩa là xáo bài; gốc xa hơn của nó cũng chưa rõ.

Theo các đoàn thám hiểm và thực dân thế kỷ 16, baraja tới Mexico, Peru, vùng Caribe, rồi tới Philippines qua tuyến tàu Manila – Acapulco. Ở Philippines, chữ baraha trong tiếng Tagalog đến nay vẫn dùng để chỉ bài lá. Ở vùng tây nam nước Mỹ ngày nay, người Apache từng tự làm bài bằng da sống theo mẫu bài Tây Ban Nha, những bộ bài nay nằm trong một số bảo tàng.

Ở chiều ngược lại, bộ bài chất Latin mà người Bồ Đào Nha, họ hàng gần của baraja, mang tới Nhật đã sinh ra tenshō karuta, tổ tiên của hanafuda. Một bộ bài Iberia, theo hai hướng, để lại con cháu ở hai đầu Thái Bình Dương.

Baraja trong lời ăn tiếng nói

Bộ bài đã đi vào tiếng Tây Ban Nha hằng ngày:

• "Sota, caballo y rey" — thị đồng, kỵ sĩ và vua: chỉ thứ gì lặp lại theo một khuôn cố định, không có bất ngờ. Người Tây Ban Nha hay dùng để nói về thực đơn, chương trình, cách làm việc rập khuôn.
• "Pintan bastos" — "đang ra gậy": tình hình trở nên khó khăn, căng thẳng.
• "Poner las cartas boca arriba" — lật ngửa bài: làm việc minh bạch, không giấu giếm.

Những thành ngữ này cho thấy baraja đã thành một phần nền văn hoá, giống như ở Việt Nam người ta nói "nước cờ", "thế cờ" về chuyện làm ăn mà không cần nghĩ tới bàn cờ.

Lối đánh truyền thống như một nét văn hoá

Ở Tây Ban Nha, những lối đánh với baraja như brisca, tute, chinchón, escoba là cảnh quen ở quán cà phê làng, nhà dưỡng lão, sân hè mùa hè. Riêng mus, lối đánh gắn với xứ Basque, nổi tiếng với hệ thống ra dấu bằng nét mặt giữa hai người cùng phe, được nhiều hội Basque ở nước ngoài coi như một phần bản sắc. Người ta tổ chức giải mus như tổ chức hội làng, thắng chủ yếu để lấy danh dự.

Bài viết này chỉ nhắc tên các lối đánh như nét văn hoá, không đi vào luật hay mẹo. Ở Việt Nam, mọi hình thức đánh bạc trái phép đều bị pháp luật cấm, theo Điều 321 Bộ luật Hình sự 2015 và các quy định xử phạt hành chính, dù dùng bộ bài nào.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu baraja thế nào

• Bảo tàng bài lá Fournier ở Vitoria-Gasteiz là điểm đến số một cho ai muốn xem bài cổ Tây Ban Nha, mộc bản và lịch sử in bài.
• So một bộ baraja với một bộ bài Tây. Xếp cạnh nhau bốn chất, ba lá hình. Đếm khe trên khung viền để tự kiểm tra quy tắc la pinta.
• Tìm baraja trong hội hoạ. Tranh sinh hoạt thế kỷ 17 – 18 ở Tây Ban Nha nhiều khi có cảnh người cầm bài; nhận ra chất kiếm, chất gậy là đoán được bộ bài.
• Đọc kèm. Sách về lịch sử bài lá châu Âu, như các công trình của Michael Dummett, có chương riêng về bài chất Latin và đường đi của nó qua Tây Ban Nha.