Bài lá trong tranh: Cézanne, Caravaggio, Georges de La Tour vẽ ván bài

Ba bức tranh ván bài nổi tiếng nhất lịch sử hội hoạ phương Tây là "Những kẻ bịp bài" của Caravaggio (khoảng 1594), "Kẻ gian với lá Át" của Georges de La Tour (thập niên 1630) và loạt "Những người đánh bài" của Paul Cézanne (1890–1895). Hai bức đầu là chuyện răn đời: chàng trai ngây thơ bị lừa giữa bàn bài. Loạt tranh của Cézanne thì ngược lại, gần như không có câu chuyện, chỉ có những người nông dân lặng lẽ cúi nhìn lá bài, và chính sự im lặng ấy làm nó thành một mốc của nghệ thuật hiện đại.

Vì sao hoạ sĩ thích vẽ ván bài

Một bàn bài là sân khấu thu nhỏ: vài người ngồi gần nhau, mỗi người giữ một bí mật trong tay, ánh mắt và cử chỉ tiết lộ nhiều hơn lời nói. Với hoạ sĩ, đó là dịp vẽ nét mặt, bàn tay, ánh sáng trên vải và bàn. Với người xem thế kỷ 17, cảnh bài lá còn mang lời răn: bài lá đi cùng rượu, cùng cám dỗ, và người không tỉnh táo sẽ mất tất cả. Các bức tranh vì thế vừa là cảnh sinh hoạt vừa là bài học đạo đức bằng hình.

Caravaggio: "Những kẻ bịp bài"

Khoảng năm 1594, khi còn là hoạ sĩ trẻ ở Rome, Michelangelo Merisi da Caravaggio vẽ một cảnh ba người quanh bàn phủ thảm. Bên trái, một chàng trai trẻ ăn mặc sang trọng, nét mặt ngây thơ, chăm chú vào bài của mình. Bên phải, một thanh niên khác ngồi đối diện, tay giấu lá bài ở sau lưng, giắt vào thắt lưng. Đứng sau chàng trai ngây thơ là một người đàn ông lớn tuổi hơn, nhìn trộm bài qua vai và ra dấu bằng ngón tay cho đồng bọn; găng tay của ông ta thủng đầu ngón, chi tiết mà các nhà phê bình hay nhắc như dấu hiệu của kẻ chuyên nghề lừa.

Bức tranh gây tiếng vang ngay thời đó, được nhà bảo trợ của Caravaggio là hồng y Francesco Del Monte mua, và được sao chép nhiều lần. Bản gốc từng thất lạc trong phần lớn thế kỷ 20 rồi được nhận diện lại vào cuối thập niên 1980, nay thuộc Bảo tàng Kimbell. Điều làm người xem ấn tượng không phải mánh lừa, mà là cách Caravaggio vẽ những con người bình thường ngoài phố bằng ánh sáng mạnh và chi tiết rất thật, đặt họ ngang hàng với các nhân vật thần thoại, tôn giáo trong tranh đương thời.

Georges de La Tour: hai bức "Kẻ gian"

Georges de La Tour (1593–1652) sống và làm việc ở công quốc Lorraine. Sau khi mất, ông gần như bị lãng quên suốt gần ba thế kỷ, tranh của ông bị gán cho người khác. Đầu thế kỷ 20, các nhà sử học nghệ thuật mới dần nhận diện lại ông, và ngày nay ông được xem là một bậc thầy của hội hoạ Pháp thế kỷ 17.

Ông vẽ cùng một cảnh hai lần, khác nhau chủ yếu ở lá bài kẻ gian giấu sau lưng: một bản là lá Át chuồn, một bản là lá Át rô. Bố cục gồm bốn người:

• Bên phải, một chàng trai trẻ ăn mặc lộng lẫy, đội mũ cắm lông, mải nhìn bài, trước mặt là chồng tiền vàng.
• Ở giữa, một người phụ nữ sang trọng, mắt liếc sang bên.
• Cạnh đó, một người hầu gái đang rót rượu, cũng liếc mắt.
• Bên trái, kẻ gian quay lưng một phần về phía người xem, rút lá Át từ thắt lưng, mắt nhìn thẳng ra ngoài tranh như kéo người xem vào làm đồng loã.

Giới nghiên cứu thường đọc bức tranh như hình ảnh của ba cám dỗ mà đạo đức thời đó hay răn: cờ bạc, rượu và nhục dục. Chàng trai trẻ là "đứa con hoang đàng" sắp mất sạch tiền. Nhưng thứ khiến bức tranh đáng nhớ là những ánh mắt: không ai nhìn ai, mọi người đều liếc ngang, và chỉ có người xem là thấy toàn bộ âm mưu. Bản Át rô được Louvre mua năm 1972 và là một trong những bức tranh được nhiều người đứng xem nhất ở khu tranh Pháp của bảo tàng.

Hai bức tranh, một mô-típ

Cả Caravaggio lẫn La Tour đều vẽ chàng trai ngây thơ, kẻ lừa và người đồng loã. Đây là mô-típ phổ biến của thế kỷ 17, lan khắp châu Âu theo những người đi theo phong cách Caravaggio. Điểm khác là Caravaggio đặt cảnh trong ánh sáng gắt, động tác mạnh, còn La Tour đặt cảnh trong không gian tĩnh, gần như đóng băng, màu sắc tinh tế, nét mặt đầy ẩn ý.

Cézanne: "Những người đánh bài"

Gần ba thế kỷ sau, Paul Cézanne (1839–1906) quay về chủ đề bàn bài, nhưng xoá sạch câu chuyện lừa đảo. Đầu thập niên 1890, ở quê nhà Aix-en-Provence, ông vẽ một loạt năm bức "Những người đánh bài", mẫu là những người nông dân, người làm thuê ở điền trang Jas de Bouffan của gia đình ông. Ông còn vẽ nhiều bức phác thảo từng người một.

• Hai bức đông người. Bức ở Bảo tàng Barnes (Philadelphia) có năm người, kể cả một đứa trẻ; bức ở Bảo tàng Metropolitan (New York) có ba người ngồi đánh và một người đứng xem.
• Ba bức hai người. Hai người đàn ông ngồi đối mặt hai bên chiếc bàn nhỏ, một chai rượu ở giữa. Các bản này ở Bảo tàng Orsay (Paris), Phòng tranh Courtauld (London), và một bộ sưu tập tư nhân.

Số liệu về bức đông người đôi khi bị ghi lẫn lộn trong sách phổ thông; tổng cộng là năm bức tranh sơn dầu, hai bản đông người và ba bản hai người. Bản hai người thuộc sở hữu tư nhân được báo chí quốc tế đưa tin bán vào khoảng năm 2011 cho hoàng gia Qatar với giá được cho là trên 250 triệu đô la Mỹ, thuộc nhóm tranh đắt nhất từng được giao dịch. Con số này đến từ tin báo chí, không có văn bản công bố chính thức.

Không có câu chuyện, chỉ có hình khối

Những người đánh bài của Cézanne không cười, không nói, không lừa ai. Họ cúi nhìn bài, bất động như tượng. Không có tiền trên bàn. Ông không quan tâm ai thắng; ông quan tâm tới khối của chiếc mũ, khối của cánh tay, mặt bàn nghiêng, màu xanh và màu nâu cân nhau thế nào. Người ta hay nói tranh Cézanne là cầu nối từ hội hoạ thế kỷ 19 sang lập thể của Picasso và Braque, và loạt "Những người đánh bài" là ví dụ dễ thấy: con người được dựng như những khối vững chắc.

Cézanne được cho là đã lấy cảm hứng từ một bức tranh người đánh bài thế kỷ 17, gán cho anh em nhà Le Nain, treo ở bảo tàng thành phố Aix. Nếu đúng vậy, ông đã nhận một mô-típ cũ từ chính bảo tàng quê mình và biến nó thành thứ hoàn toàn mới.

Ngoài ba bậc thầy: bàn bài trong tranh Hà Lan

Hội hoạ Hà Lan thế kỷ 17 có rất nhiều tranh cảnh sinh hoạt với bàn bài. Pieter de Hooch vẽ người đánh bài trong căn phòng đầy nắng, ánh sáng rơi qua cửa sổ lên sàn gạch. Jan Steen vẽ những gian nhà ồn ào, bài lá vương vãi, như lời nhắc vui về một gia đình lộn xộn. Trong các tranh này, lá bài thường là chi tiết nhỏ, nhưng người xem thời đó hiểu ngay nó gợi sự nhàn rỗi, may rủi và sự phù du của tiền bạc.

Góc nhìn hôm nay: đi xem tranh ván bài

• Paris: Louvre có "Kẻ gian với lá Át rô" của La Tour; Orsay có một bản "Những người đánh bài" hai người của Cézanne. Có thể xem cả hai trong một ngày, đi bộ qua cầu sông Seine.
• Fort Worth, Texas: Bảo tàng Kimbell giữ cả "Những kẻ bịp bài" của Caravaggio lẫn bản Át chuồn của La Tour, hiếm khi thấy hai bức cùng chủ đề treo gần nhau như vậy.
• London, New York, Philadelphia: Courtauld, Metropolitan và Barnes mỗi nơi giữ một bức Cézanne.
• Tập nhìn tranh: khi đứng trước một bức tranh bàn bài, hãy hỏi ba câu: ai nhìn ai, tay ai đang làm gì, và người hoạ sĩ muốn mình đứng về phía ai. Ba câu hỏi này mở ra phần lớn ý nghĩa của tranh thế kỷ 17.

Những bức tranh này không phải lời khuyến khích ván bài ăn tiền; Caravaggio và La Tour chính là đang răn đời về nó. Ở Việt Nam, pháp luật cấm đánh bạc trái phép dưới mọi hình thức, theo Điều 321 Bộ luật Hình sự 2015 và các quy định xử phạt hành chính.