Babalawo và hệ Ifá của người Yoruba: 256 odù và di sản UNESCO

Babalawo là người hành lễ chuyên về hệ thống Ifá của người Yoruba ở Tây Phi, chủ yếu ở Nigeria và Benin ngày nay. Tên gọi nghĩa là "cha của những bí ẩn". Việc chính của họ là thuộc và giải nghĩa một kho văn chương truyền miệng khổng lồ, tổ chức thành 256 chương gọi là odù. UNESCO công bố hệ thống Ifá là Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại năm 2005, và năm 2008 đưa vào Danh sách đại diện di sản văn hoá phi vật thể. Đây là một tín ngưỡng đang sống, có hàng triệu người theo ở châu Phi và châu Mỹ.

Người Yoruba và Ifá

Người Yoruba là một trong những dân tộc đông nhất Tây Phi, sống chủ yếu ở tây nam Nigeria, một phần Benin và Togo. Các thành phố cổ như Ile-Ife, Oyo, Ibadan, Abeokuta là trung tâm văn hoá của họ. Ile-Ife được truyền thống Yoruba coi là nơi khởi nguồn của thế giới và của dân tộc mình.

Trong tín ngưỡng Yoruba có nhiều vị thần gọi là òrìṣà. Ifá gắn với Ọ̀rúnmìlà, vị thần của trí tuệ và hiểu biết, người được tin là có mặt khi số phận của mỗi người được định đoạt. Vì vậy, Ifá được hiểu là một hệ thống giúp con người hiểu số phận mình và chọn cách hành xử phù hợp.

UNESCO mô tả Ifá không chỉ là một thực hành tâm linh mà là một kho tri thức: lịch sử, triết lý, y học dân gian, đạo đức, thơ ca, tất cả lưu giữ bằng trí nhớ và được truyền qua nhiều thế hệ.

Babalawo: người thuộc lòng một thư viện

Danh xưng babaláwo ghép từ baba (cha), ní (có) và awo (bí ẩn, điều thâm sâu). Nữ hành lễ trong một số dòng truyền thống được gọi là ìyánífá, "mẹ có Ifá", dù vai trò của phụ nữ trong Ifá là chủ đề có những quan điểm khác nhau giữa các cộng đồng.

Điểm đặc biệt nhất của nghề babalawo là khối lượng phải học thuộc. Mỗi odù chứa nhiều bài thơ gọi là ẹsẹ Ifá, kể chuyện các nhân vật thần thoại, người xưa, con vật gặp hoàn cảnh khó, đã hỏi Ifá ra sao và kết cục thế nào. Một babalawo học nghề nhiều năm, thường từ nhỏ, bên cạnh thầy, để thuộc được càng nhiều càng tốt. Không ai thuộc hết, vì kho thơ ấy, theo UNESCO, gần như không có giới hạn.

Về vai trò xã hội, babalawo được cộng đồng tìm đến khi có việc lớn: đặt tên cho con, cưới hỏi, đi xa, ốm đau, tranh chấp, chọn người kế vị thủ lĩnh truyền thống. Họ vừa là người tư vấn, vừa là người giữ ký ức tập thể.

Hệ 256 odù: một cấu trúc toán học

Ifá được các nhà toán học và nhân học chú ý vì cấu trúc nhị phân của nó. Mỗi lần hành lễ, babalawo tạo ra một dấu hiệu gồm hai cột, mỗi cột bốn vạch, mỗi vạch là đơn hoặc kép. Như vậy mỗi cột có 2 mũ 4 = 16 khả năng, hai cột cho 16 × 16 = 256 khả năng. Mười sáu odù chính là những dấu hiệu mà hai cột giống nhau; 240 odù còn lại là tổ hợp của hai cột khác nhau.

Người đọc Việt sẽ thấy quen: Kinh Dịch cũng dựng trên vạch liền, vạch đứt, với 64 quẻ là 2 mũ 6. Hai hệ thống ra đời độc lập, ở hai đầu thế giới, cùng chọn cách ghép những lựa chọn đôi. Sự trùng hợp này là đề tài thú vị trong lịch sử toán học dân gian, nhưng không có nghĩa hai hệ thống có quan hệ nguồn gốc.

Odù chỉ là chỉ mục. Phần quan trọng là babalawo đọc những bài thơ thuộc odù ấy, rồi cùng người hỏi tìm câu chuyện nào ứng với hoàn cảnh của họ. Nhiều nhà nghiên cứu ví Ifá như một thư viện mà mỗi lần hành lễ là một lần tra cứu theo số hiệu.

Đồ lễ trong bảo tàng

Các đồ dùng trong lễ Ifá có giá trị nghệ thuật cao và được nhiều bảo tàng trên thế giới sưu tầm:

• Ọpọ́n Ifá (khay Ifá): khay gỗ tròn hoặc chữ nhật, viền chạm khắc dày đặc hình người, vật, hoa văn. Ở viền thường có khuôn mặt của Èṣù, vị thần đưa tin, nhìn về phía người hành lễ. Lòng khay rắc bột gỗ để vạch dấu.
• Ikin: những hạt cọ dầu thiêng, thường mười sáu hạt, được giữ trong bát gỗ có nắp chạm khắc.
• Ọ̀pẹ̀lẹ̀: một chuỗi xâu tám nửa vỏ hạt, cho phép tạo dấu hiệu nhanh hơn.
• Ìrọ̀ Ifá: que gõ bằng ngà hoặc gỗ, dùng để gõ vào khay khi bắt đầu lễ, thường tạc hình người quỳ.

Bảo tàng Anh, Bảo tàng Metropolitan, Bảo tàng Nghệ thuật châu Phi Quốc gia của Smithsonian đều có khay Ifá, que gõ hoặc bát đựng ikin. Một số khay cổ được chạm từ thế kỷ 17, cho thấy truyền thống đã ổn định từ nhiều thế kỷ trước.

Ifá qua Đại Tây Dương

Từ thế kỷ 16 tới 19, buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương đưa hàng triệu người châu Phi, trong đó có nhiều người Yoruba, sang châu Mỹ. Trong hoàn cảnh bị cưỡng ép đó, họ vẫn mang theo tín ngưỡng của mình. Ifá sống tiếp ở Cuba trong truyền thống thường gọi là Lucumí hay Santería, ở Brazil gắn với Candomblé, và ở nhiều nơi khác. Ở Cuba, babalawo vẫn là danh xưng quen thuộc.

Câu chuyện này khiến Ifá trở thành ví dụ điển hình về sức bền của văn hoá truyền khẩu: không cần sách, không cần đền đài lớn, chỉ cần người thầy và người học.

Thách thức và gìn giữ

Hồ sơ UNESCO nêu các mối lo: số người trẻ chịu học nghề nhiều năm giảm đi, định kiến từ bên ngoài với tín ngưỡng truyền thống, và nguy cơ tri thức bị mai một khi thầy già mất đi. Các chương trình gìn giữ bao gồm ghi âm, phiên âm các bài thơ Ifá, mở lớp dạy, và tổ chức các hội nghị về Ifá.

Nhà nghiên cứu Wande Abimbola, người Yoruba, từng làm hiệu trưởng Đại học Obafemi Awolowo ở Ile-Ife, đã dành nhiều thập kỷ thu thập và dịch các bài thơ Ifá. Các công trình của ông là lối vào quan trọng cho người muốn đọc Ifá như văn chương. Nhà nhân học William Bascom cũng có công trình kinh điển ghi chép hàng trăm bài thơ Ifá.

Góc nhìn hôm nay

Ifá là tín ngưỡng của người đang sống, không phải hiện vật đã chết. Người tìm hiểu nên tiếp cận nó như cách ta tiếp cận Phật giáo hay Kitô giáo: với sự tôn trọng, đọc nguồn do chính người trong cộng đồng viết, và tránh coi nó là "bói toán kỳ lạ".

• Đọc: các tuyển tập thơ Ifá do Wande Abimbola dịch; cuốn nghiên cứu của William Bascom về Ifá ở Tây Phi.
• Xem: khay Ifá và que gõ ở Bảo tàng Anh, Bảo tàng Metropolitan; các bảo tàng ở Nigeria như Bảo tàng Quốc gia Lagos.
• Tự tính: nếu một cột có năm vạch thay vì bốn, hệ thống sẽ có bao nhiêu dấu hiệu? (Đáp án: 32 × 32 = 1.024.) Phép tính nhỏ ấy cho thấy vì sao 256 là con số vừa đủ lớn mà vẫn còn học thuộc được phần nào.