Āšipu là thầy trừ tà chuyên nghiệp của Lưỡng Hà cổ đại (vùng Babylon và Assyria, nay chủ yếu thuộc Iraq), người đọc lời chú và làm nghi lễ để xua bệnh, giải điềm xấu, chống lại thứ người đương thời tin là bùa hại. Họ là học giả biết chữ hình nêm, làm việc bên cạnh thầy thuốc dùng thảo dược (asû) và thầy xem điềm (bārû). Những bộ văn bản như Maqlû và cuốn cẩm nang chẩn đoán Sakikkû cho thấy họ làm nghề theo sách, có quy trình, có thư viện.
Ba nghề "chăm sóc con người" ở Lưỡng Hà
Lưỡng Hà để lại hàng trăm nghìn tấm đất sét khắc chữ hình nêm, trong đó có nhiều văn bản về bệnh tật và nghi lễ. Từ đó, giới nghiên cứu thấy ba nghề chính, ranh giới đôi khi chồng lấn:
| Nghề | Tiếng Akkad | Việc chính | Văn bản tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Thầy trừ tà | āšipu (còn gọi mašmaššu) | Chẩn đoán theo điềm, đọc lời chú, làm lễ thanh tẩy, chống bùa hại | Maqlû, Šurpu, Sakikkû |
| Thầy thuốc | asû | Pha thuốc từ cây, khoáng chất; băng bó; đắp thuốc | Các tấm đất sét bài thuốc |
| Thầy xem điềm | bārû | Xem gan cừu hiến tế, dầu trên nước, khói hương để đoán ý thần | Bộ điềm gan, mô hình gan bằng đất |
Āšipu và asû nhiều khi cùng chữa một người bệnh: một người lo phần thuốc, một người lo phần nghi lễ. Đối với người Lưỡng Hà, bệnh có thể do nguyên nhân "tự nhiên" lẫn do thần linh nổi giận, ma quỷ quấy rối hay lỗi lầm của chính người bệnh, nên chữa cả hai mặt là chuyện đương nhiên.
Cẩm nang chẩn đoán Sakikkû
Văn bản hay được nhắc nhất của āšipu là bộ Sakikkû, thường được giới nghiên cứu gọi là "Cẩm nang chẩn đoán", gồm khoảng 40 tấm đất sét. Câu mở đầu của bộ sách nói về lúc thầy trừ tà đi tới nhà người bệnh, và những điềm ông gặp trên đường có ý nghĩa gì.
Phần lớn bộ sách là các dòng có cấu trúc "nếu… thì…": nếu người bệnh có triệu chứng này ở phần đầu, ở mắt, ở bụng, thì đó là "bàn tay" của vị thần hay ma quỷ nào, và tiên lượng sống hay chết. Sách đi lần lượt từ đầu xuống chân. Cách sắp xếp này được nhiều nhà nghiên cứu lịch sử y học đánh giá cao vì tính hệ thống, dù cách lý giải nguyên nhân hoàn toàn khác y học hiện đại.
Theo một văn bản Babylon muộn, bộ sách được biên tập thành dạng chuẩn bởi một học giả tên Esagil-kīn-apli, sống dưới triều vua Adad-apla-iddina của Babylon, khoảng thế kỷ 11 trước Công nguyên. Đây là một trường hợp hiếm có ở thời cổ: ta biết tên người biên tập một bộ sách chuyên môn.
Maqlû: đêm "thiêu đốt"
Maqlû nghĩa là "thiêu đốt". Đây là một nghi lễ dài, cùng bộ văn bản đi kèm gồm tám tấm đất sét lời chú và một tấm hướng dẫn nghi thức. Theo văn bản, nghi lễ diễn ra trong một đêm và sáng hôm sau, thường vào tháng Abu (khoảng tháng 7–8), có thể do āšipu làm cho nhà vua hoặc cho một người bị coi là trúng bùa hại.
Trọng tâm của Maqlû là người hành lễ làm những hình nhân nhỏ bằng sáp, đất, bột, tượng trưng cho kẻ bị nghi là đã làm hại mình, rồi đốt chúng trong lửa kèm lời chú gọi thần lửa và các thần tư pháp. Ý niệm trong văn bản là đưa kẻ gây hại ra một "phiên toà" trước thần, để thần phán xử và hoá giải tác hại.
Đọc Maqlû hôm nay, ta thấy một điểm đáng chú ý: người bệnh trong văn bản không biết ai đã làm hại mình. Kẻ bị đốt là một hình nhân vô danh, không phải một người hàng xóm cụ thể. Một số học giả cho rằng điều này khiến nghi lễ không dẫn tới việc buộc tội người thật, khác với nhiều cuộc săn phù thuỷ trong lịch sử ở nơi khác. Đó là một nhận định đáng tham khảo, nhưng không phải kết luận chung cho mọi trường hợp.
Šurpu và Namburbi
Bên cạnh Maqlû còn có Šurpu (cũng nghĩa là "đốt"), chín tấm đất sét. Šurpu hướng vào việc gỡ bỏ những lỗi lầm, lời thề vi phạm, cấm kỵ người bệnh vô tình phạm phải. Người hành lễ bóc từng lớp hành, gỡ từng sợi len, rồi ném vào lửa, mỗi lần kèm lời khấn cho một lỗi lầm được "đốt" đi.
Nhóm nghi lễ Namburbi thì dùng để hoá giải điềm xấu đã thấy: một con chó lạ vào nhà, một con rắn bò qua, một điềm lạ trên trời. Mục đích là ngăn điều mà điềm ấy báo trước xảy ra.
Bùa, tượng và hiện vật trong bảo tàng
Thế giới của āšipu để lại nhiều hiện vật dễ nhận:
- Đầu Pazuzu: Pazuzu là một thần quỷ có cánh, mặt dữ, được tin là xua đuổi được nữ quỷ Lamaštu. Người ta đeo bùa đầu Pazuzu nhỏ bằng đồng hoặc đá, đặc biệt để bảo vệ phụ nữ mang thai. Bảo tàng Louvre có một tượng đồng Pazuzu nổi tiếng.
- Bùa Lamaštu: những tấm bùa đồng hoặc đá khắc hình Lamaštu, nữ quỷ bị tin là hại sản phụ và trẻ sơ sinh, kèm lời chú.
- Tượng chôn dưới nền nhà: người Assyria chôn tượng nhỏ hình các linh hồn bảo hộ trong hộp dưới nền, cạnh cửa, theo đúng hướng dẫn trong văn bản nghi lễ. Bảo tàng Anh có nhiều tượng loại này.
- Bát chú: những bát gốm viết chữ xoắn ốc bên trong, phổ biến ở Lưỡng Hà thời muộn (khoảng thế kỷ 5–7 Công nguyên), chôn úp dưới nền nhà. Chúng thuộc thời đại khác, viết bằng tiếng Aram và các ngôn ngữ khác, cho thấy truyền thống trừ tà ở vùng này kéo dài rất lâu.
Gia đình thầy trừ tà ở thành Assur
Ở thành cổ Assur, các nhà khảo cổ Đức đầu thế kỷ 20 đào được một ngôi nhà có thư viện riêng, mà giới nghiên cứu gọi là "Nhà của thầy trừ tà". Thư viện thuộc một dòng họ làm nghề āšipu qua nhiều thế hệ ở thế kỷ 7 trước Công nguyên. Trong đó có văn bản nghi lễ, lời chú, văn bản y học, và những tấm do học trò chép để tập.
Phát hiện này rất quý vì cho thấy āšipu là một nghề gia truyền, có giáo dục bài bản, sở hữu sách vở như một gia đình học giả. Nó cũng làm rõ rằng ở Lưỡng Hà, người làm phép là người có học, gần với tầng lớp kinh viện hơn là thầy lang lang thang.
Ở Nineveh, thư viện của vua Assyria Ashurbanipal (thế kỷ 7 trước Công nguyên), nay phần lớn ở Bảo tàng Anh, cũng chứa rất nhiều văn bản trừ tà, xem điềm, cho thấy nhà vua coi đây là tri thức cần thiết cho việc trị nước.
Āšipu trong triều đình Assyria
Thư từ giữa các học giả và vua Assyria Esarhaddon (thế kỷ 7 trước Công nguyên) còn lại khá nhiều. Trong đó có thư của các āšipu báo cáo về sức khoẻ nhà vua, hoàng tộc, đề nghị nghi lễ, chọn ngày lành. Các bức thư này cho thấy āšipu là cố vấn thân cận, có lúc được tin dùng, có lúc bị nghi ngờ, giống mọi quan chức khác.
Một nghi lễ đặc biệt của thời này là "vua thế mạng": khi có điềm xấu báo hại nhà vua, như nguyệt thực vào thời điểm nhất định, người ta đặt một người khác lên ngôi tạm vài chục ngày để "gánh" điềm xấu, còn vua thật lui vào hậu trường. Các học giả trong triều, có cả āšipu, tham gia tổ chức. Đây là một chi tiết được nhiều sách lịch sử Assyria nhắc tới.
Góc nhìn hôm nay
Āšipu là ví dụ rõ rằng ở nhiều nền văn minh cổ, ranh giới giữa y học, tôn giáo và phép thuật được vạch khác hẳn ngày nay. Người Lưỡng Hà không có chữ riêng cho "phép thuật" theo nghĩa xấu; trừ tà là một ngành học hợp pháp, được nhà nước bảo trợ. Điều họ sợ là bùa hại (kišpū) do kẻ xấu làm, chứ không phải bản thân việc đọc lời chú.
- Xem: Bảo tàng Anh (London) với các tấm đất sét thư viện Ashurbanipal và tượng bảo hộ; Bảo tàng Louvre (Paris) với tượng đồng Pazuzu; Bảo tàng Vorderasiatisches ở Berlin với hiện vật từ Assur.
- Đọc: các bản dịch Maqlû của nhà Assyria học Tzvi Abusch; sách nhập môn về y học Lưỡng Hà của JoAnn Scurlock.
- Thử nghĩ: Sakikkû sắp triệu chứng từ đầu xuống chân. Sách y khoa bây giờ khám bệnh theo trình tự nào? Sự giống nhau về cách tổ chức thông tin, dù khác nhau về cách hiểu bệnh, là điều thú vị để ngẫm.
Câu hỏi thường gặp
Āšipu là ai?
Āšipu là thầy trừ tà chuyên nghiệp ở Lưỡng Hà cổ đại, biết chữ hình nêm, dùng lời chú và nghi lễ để chữa bệnh, hoá giải điềm xấu, chống bùa hại theo niềm tin đương thời. Họ thường làm việc cùng thầy thuốc asû và thầy xem điềm bārû.
Maqlû là gì?
Maqlû nghĩa là "thiêu đốt", một nghi lễ dài của Lưỡng Hà gồm tám tấm đất sét lời chú và một tấm hướng dẫn. Người hành lễ đốt hình nhân tượng trưng cho kẻ gây hại vô danh, đưa nó ra "xử" trước các thần.
Pazuzu là ai?
Pazuzu là thần quỷ có cánh trong tín ngưỡng Lưỡng Hà. Dù dáng vẻ dữ tợn, ông được tin là xua đuổi nữ quỷ Lamaštu, nên bùa đầu Pazuzu được đeo để bảo vệ phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ. Louvre có một tượng đồng Pazuzu nổi tiếng.
Thầy thuốc và thầy trừ tà Lưỡng Hà khác nhau thế nào?
Thầy thuốc asû chủ yếu dùng thuốc từ cây cỏ, khoáng chất và băng bó. Thầy trừ tà āšipu chẩn đoán theo điềm, đọc lời chú và làm lễ. Hai bên thường phối hợp chữa cùng một người, vì người Lưỡng Hà tin bệnh có cả nguyên nhân tự nhiên lẫn thần linh.
Ai biên soạn cẩm nang chẩn đoán Sakikkû?
Theo một văn bản Babylon muộn, bộ Sakikkû khoảng 40 tấm được học giả Esagil-kīn-apli biên tập thành dạng chuẩn dưới triều vua Adad-apla-iddina, khoảng thế kỷ 11 trước Công nguyên.
