Ashiya Dōman là âm dương sư trong truyền thuyết Nhật Bản thời Heian, nổi tiếng nhất với vai "đối thủ" của Abe no Seimei. Truyện cổ nhất về ông, chép trong Uji Shūi Monogatari đầu thế kỷ 13, kể Dōman nhận lời yểm hại Fujiwara no Michinaga, bị một con chó trắng và Seimei phát hiện, rồi bị đuổi về xứ Harima. Khác Seimei, Dōman gần như không để lại dấu vết chắc chắn trong văn bản đương thời, nên ông thuộc về truyền thuyết nhiều hơn sử.
Dōman là ai: một "pháp sư ngoài biên chế"
Thời Heian, triều đình Nhật có một cơ quan chính thức lo lịch, thiên văn và bói toán, gọi là Onmyōryō (Âm dương liêu). Những người làm việc ở đó là quan lại có chức, có sổ sách. Bên cạnh họ còn có một lớp người khác: những thầy pháp, nhiều người khoác áo tăng, làm phép thuê cho dân và cho quý tộc mà không thuộc cơ quan nào. Học giới Nhật gọi họ là "hōshi onmyōji", tạm dịch là "pháp sư âm dương mặc áo tăng".
Dōman thường được xếp vào lớp người này. Truyền thuyết cho ông quê ở xứ Harima, vùng nay thuộc tỉnh Hyōgo, phía tây Kyōto. Cái tên "Ashiya" thường được nối với địa danh Ashiya ở tỉnh Hyōgo ngày nay, nhưng gốc gác của tên vẫn chưa rõ. Ông có tên khác là Dōma (Đạo Ma). Dù vậy, không có văn bản đương thời nào xác nhận chắc chắn ông là ai, sống năm nào. Nói "Dōman cùng thời Seimei" là nói theo truyền thuyết.
Cuộc đấu đầu tiên: lời yểm dưới đường đi của Michinaga
Câu chuyện được kể trong Uji Shūi Monogatari, một tập truyện cổ chép vào khoảng đầu thế kỷ 13, và cũng có trong Kojidan, tập truyện cùng thời kỳ. Nội dung đại ý như sau.
Fujiwara no Michinaga, nhân vật quyền lực bậc nhất triều đình, đang cho xây chùa Hōjō-ji và ngày nào cũng tới xem. Ông có một con chó trắng hay đi theo. Một hôm, tới cổng chùa, con chó chạy vòng quanh chặn trước chân chủ, kêu mãi không cho đi. Michinaga thấy lạ, cho mời Seimei tới.
Seimei xem xong, nói có người đã chôn vật yểm trên đường đi, bước qua sẽ gặp hoạ, và con chó có linh tính nên mới cản. Người ta đào chỗ Seimei chỉ, thấy hai chiếc đĩa đất úp vào nhau, buộc chéo bằng dây giấy vàng, bên trong viết một chữ bằng mực son. Seimei nói thuật này rất bí truyền, ngoài ông ra chỉ có Dōman biết.
Để tìm thủ phạm, Seimei gấp một tờ giấy thành hình con chim trắng, làm phép, tung lên. Con chim bay đi rồi rơi xuống một ngôi nhà trong kinh thành. Người ta tới bắt được một vị pháp sư già: đó là Dōman. Bị hỏi, Dōman khai đã nhận lời của Hori-kawa no Sadaijin, tức Fujiwara no Akimitsu, một đối thủ chính trị của Michinaga.
Michinaga không xử tội nặng. Ông bảo lỗi chính không ở Dōman, rồi đuổi Dōman về quê ở Harima, buộc không được làm phép như vậy nữa.
Câu chuyện nói gì về "đấu phép"
- Không có màn đối mặt. Seimei và Dōman không đứng đối diện tung phép. Cuộc đấu là một bên giấu, một bên tìm.
- Người thắng đầu tiên là con chó. Truyện cho sự cảnh giác của con vật đi trước cả phép thuật.
- Đằng sau phép là chính trị. Người thuê Dōman là một quý tộc có thật bị Michinaga lấn át. Việc Akimitsu có thật thuê ai yểm Michinaga hay không thì không kiểm chứng được; truyện phản ánh nỗi sợ bị yểm trong triều đình Heian.
Cuộc đấu thứ hai: đoán vật trong hộp
Một truyện khác, xuất hiện trong các tài liệu muộn hơn, nhất là các truyện kể và sách đọc thời Edo, kể Dōman thách Seimei so tài trước mặt thiên hoàng. Người ta đặt vào một chiếc hộp kín một số quả quýt. Dōman đoán đúng: quýt, và đúng cả số quả. Seimei dùng phép biến số quýt thành chuột, rồi nói trong hộp có chừng ấy con chuột. Hộp mở ra, chuột chạy ra. Dōman thua, và theo một số bản thì xin làm đệ tử Seimei.
Người đọc Tây du ký sẽ thấy quen: ở nước Xa Trì, Ngộ Không cũng thắng ván đoán vật bằng cách đổi thứ trong rương. Hai truyện không có quan hệ trực tiếp đã được chứng minh, nhưng mô-típ "đoán đúng mà vẫn thua vì vật đã bị đổi" có ở cả hai nền văn học.
Thời Edo còn có những bản kể đẩy Dōman thành kẻ ác lớn, có bản cho Dōman hại Seimei rồi bị trừng trị. Những bản này cách xa Heian bảy, tám trăm năm, đọc như tiểu thuyết là hợp nhất.
Dōman trên sân khấu: Ashiya Dōman Ōuchi Kagami
Năm 1734, nhà soạn kịch Takeda Izumo viết vở kịch rối bunraku "Ashiya Dōman Ōuchi Kagami", sau được dựng thành kabuki. Dù mang tên Dōman, đoạn được diễn nhiều nhất là "Kuzunoha": hồ ly hoá người kết duyên với một người đàn ông, sinh ra đứa con trai về sau là Seimei, rồi phải bỏ đi khi bị lộ thân phận, để lại bài thơ trên vách giấy. Trong vở, phe của Dōman là đối thủ trong cuộc tranh truyền thừa bí thư âm dương.
Chính sân khấu Edo đã cố định hình ảnh "Seimei chính, Dōman tà" mà truyện tranh, tiểu thuyết và phim hiện đại kế thừa. Ở nhiều tác phẩm thế kỷ 20 và 21, Dōman có lúc là phản diện, có lúc là nhân vật bi kịch bị đẩy ra lề vì không có xuất thân.
Dấu vết Dōman ngoài đời
| Dấu vết | Ở đâu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dōman-zuka (gò Dōman) | Có ở vài nơi, nổi tiếng là thị trấn Sayō, tỉnh Hyōgo | Tương truyền là mộ Dōman; ở Sayō còn có gò mang tên Seimei, hai gò gần nhau |
| Ký hiệu "dōman" | Vùng Shima, tỉnh Mie | Hình lưới kẻ ô, được các nữ thợ lặn ama thêu lên khăn và đồ lặn cùng hình ngôi sao năm cánh "seiman" |
| Truyền thuyết xứ Harima | Vùng tây nam tỉnh Hyōgo | Nhiều chuyện địa phương nhận Dōman là người làng mình |
Ký hiệu của nữ thợ lặn ama là chi tiết đáng chú ý nhất. Ngôi sao năm cánh được gọi theo tên Seimei, còn hình lưới gọi theo tên Dōman. Người ta tin hai hình này giữ người lặn an toàn dưới biển. Ở đây hai "đối thủ" của truyền thuyết lại đứng chung trên một mảnh vải, cùng làm một việc. Đây là ví dụ đẹp về cách tín ngưỡng dân gian không cần phân thắng thua như văn chương.
Góc nhìn hôm nay: đọc Dōman như thế nào
Nếu Seimei là hình ảnh của âm dương sư "chính thống", có chức trong triều, thì Dōman đại diện cho những thầy pháp ngoài lề: làm thuê, không có danh phận, dễ bị đổ lỗi khi có chuyện. Một số nhà nghiên cứu đọc các truyện Seimei thắng Dōman như cách triều đình khẳng định ai mới là người làm phép "hợp lệ".
Cách đọc này không bắt buộc, nhưng nó giúp hiểu vì sao Dōman bị kể xấu dần qua các thế kỷ, trong khi ở quê ông, người ta vẫn dựng gò và giữ chuyện về ông.
- Đọc: Uji Shūi Monogatari có bản dịch tiếng Anh; truyện Seimei và con chó của Michinaga là một mẩu ngắn, đọc vài phút.
- Xem: sân khấu bunraku ở Nhà hát Bunraku Quốc gia tại Ōsaka thỉnh thoảng diễn đoạn Kuzunoha.
- Đi: vùng Shima, tỉnh Mie có bảo tàng về nghề lặn ama, nơi có thể thấy ký hiệu seiman và dōman trên đồ lặn.
Câu hỏi thường gặp
Ashiya Dōman là ai?
Là một âm dương sư trong truyền thuyết thời Heian, quê xứ Harima (nay thuộc tỉnh Hyōgo), nổi tiếng là đối thủ của Abe no Seimei. Khác với Seimei, Dōman hầu như không có dấu vết chắc chắn trong văn bản đương thời.
Ashiya Dōman và Abe no Seimei đấu phép thế nào?
Truyện cổ nhất kể Dōman chôn vật yểm trên đường đi của Fujiwara no Michinaga, Seimei phát hiện và dùng chim giấy tìm ra ông. Truyện muộn hơn kể hai người đoán vật trong hộp, Seimei đổi quýt thành chuột và thắng.
Truyện Dōman yểm Michinaga có trong sách nào?
Có trong Uji Shūi Monogatari, tập truyện cổ chép khoảng đầu thế kỷ 13, và trong Kojidan. Theo truyện, người thuê Dōman là Fujiwara no Akimitsu, một đối thủ chính trị của Michinaga.
Ký hiệu dōman là gì?
Là hình lưới kẻ ô mang tên Dōman, được nữ thợ lặn ama ở vùng Shima, tỉnh Mie thêu lên khăn và đồ lặn cùng ngôi sao năm cánh mang tên Seimei, với niềm tin giữ an toàn dưới biển.
Dōman có phải người có thật không?
Chưa có bằng chứng chắc chắn. Có thể truyền thuyết dựa trên những thầy pháp ngoài biên chế có thật thời Heian, nhưng nhân vật Dōman như ta biết chủ yếu do truyện kể và sân khấu các đời sau tạo nên.
