Âm dương liêu (Onmyōryō) là một cơ quan của triều đình Nhật Bản thời cổ, phụ trách bốn việc: xem điềm theo âm dương ngũ hành, quan sát thiên văn, làm lịch và giữ giờ bằng đồng hồ nước. Cơ quan này được quy định trong hệ thống luật lệnh đầu thế kỷ 8 và tồn tại hơn một nghìn năm, tới năm 1870 mới bị bãi bỏ. Các âm dương sư (onmyōji) như Abe no Seimei mà phim truyện hay nhắc, ngoài đời thực là những viên chức nhà nước ăn lương, làm việc trong một bộ máy có biên chế rõ ràng.
Từ đài xem sao tới bộ luật Taihō
Âm dương ngũ hành, phép làm lịch và thiên văn học Trung Hoa truyền sang Nhật qua bán đảo Triều Tiên từ khoảng thế kỷ 6. Theo Nihon Shoki, bộ sử chính thức hoàn thành năm 720, năm 602 một nhà sư từ nước Bách Tế tên Kanroku mang tới Nhật sách lịch, thiên văn, địa lý và thuật độn giáp, và triều đình cử người theo học.
Thiên hoàng Tenmu (trị vì 673–686) là người chú trọng các môn này. Cũng theo Nihon Shoki, năm 675 ông cho dựng một đài quan sát sao. Đến bộ luật Taihō năm 701, sau đó là bộ luật Yōrō, Âm dương liêu chính thức thành một cơ quan trực thuộc Trung vụ tỉnh (Nakatsukasa-shō), bộ lo việc nội cung, gần gũi thiên hoàng.
Việc đặt cơ quan này trong bộ máy cho thấy một quan niệm phổ biến ở Đông Á thời ấy: trời và người liên quan với nhau, điềm lạ trên trời có thể báo trước chuyện dưới đất, nên nhà nước phải có người chuyên theo dõi và giải thích.
Biên chế: ai làm gì trong Âm dương liêu
Theo quy định trong luật lệnh, cơ quan gồm phần quản lý và bốn ngành chuyên môn, mỗi ngành có thầy (hakase, bác sĩ theo nghĩa cũ là "người học rộng") và học trò. Con số dưới đây là biên chế theo luật, thực tế có thể thay đổi theo thời.
| Ngành | Chức danh | Biên chế theo luật | Việc chính |
|---|---|---|---|
| Âm dương | Âm dương sư, âm dương bác sĩ, âm dương sinh | 6 âm dương sư, 1 bác sĩ, 10 học trò | Xem điềm, chọn ngày giờ, chọn đất |
| Lịch | Lịch bác sĩ, lịch sinh | 1 bác sĩ, 10 học trò | Soạn lịch năm |
| Thiên văn | Thiên văn bác sĩ, thiên văn sinh | 1 bác sĩ, 10 học trò | Quan sát sao, báo điềm trời lạ |
| Giờ khắc | Lậu khắc bác sĩ, người giữ giờ | 2 bác sĩ, 20 người giữ giờ | Trông đồng hồ nước, đánh trống chuông báo giờ |
Đứng đầu là Âm dương đầu (Onmyō no kami). Như vậy âm dương sư chỉ là một phần nhỏ của cơ quan. Phần lớn công việc thực ra là thiên văn, lịch pháp và đo giờ, những việc mà ngày nay ta xếp vào khoa học và hành chính.
Những việc cụ thể của âm dương sư
Chọn ngày, xem hướng
Triều đình Heian (794–1185) sống theo lịch cát hung rất chặt. Âm dương sư được hỏi để chọn ngày lành cho lễ đăng quang, dời đô, xây cung điện, cưới gả, khởi hành. Hai tục nổi tiếng của quý tộc Heian liên quan tới họ:
- Kata-tagae (đổi hướng): khi hướng định đi bị coi là phạm vào vị trí của một vị thần du hành, người ta đi vòng sang nhà khác ngủ một đêm rồi mới tới nơi.
- Monoimi (kiêng cữ): những ngày bị coi là xấu, quý tộc ở trong nhà, đóng cửa, không tiếp khách, treo thẻ kiêng.
Các tục này xuất hiện dày đặc trong văn học thời ấy như Truyện Genji và Sách gối đầu của Sei Shōnagon, thường như những chi tiết đời thường, có khi phiền phức, của giới quý tộc.
Báo điềm trời
Khi có nhật thực, nguyệt thực, sao chổi, sao lạ, thiên văn bác sĩ phải mật báo lên triều đình. Báo cáo này gọi là tenmon missō, "tấu mật thiên văn". Một ví dụ hay được nhắc: siêu tân tinh năm 1054 (tàn tích nay là tinh vân Con Cua) được ghi trong các văn bản Nhật Bản, chủ yếu qua nhật ký Meigetsuki của Fujiwara no Teika thế kỷ 13 chép lại các ghi chép cũ. Những tư liệu như vậy ngày nay có giá trị thật cho thiên văn học.
Hai dòng họ Kamo và Abe
Từ thế kỷ 10, các chức trong Âm dương liêu dần thành nghề cha truyền con nối của hai dòng họ. Họ Kamo, với Kamo no Tadayuki và con là Kamo no Yasunori, nổi tiếng về lịch. Abe no Seimei, học trò của nhà Kamo, chuyên về thiên văn, và con cháu ông nối nghiệp. Dần dần, lịch thuộc về nhà Kamo, thiên văn thuộc về nhà Abe.
Về sau, dòng chính nhà Abe đổi họ thành Tsuchimikado và tiếp tục đứng đầu cơ quan tới thời Edo. Câu chuyện của Abe no Seimei đã có bài riêng; điểm muốn nhấn ở đây là Seimei không làm việc một mình mà nằm trong một bộ máy nhà nước có lịch sử dài, với đồng nghiệp, cấp trên, học trò và sổ sách.
Câu chuyện cuốn lịch Senmyō
Năm 862, Nhật Bản áp dụng lịch Senmyō (Tuyên Minh lịch) của nhà Đường. Điều đáng ngạc nhiên là lịch này được dùng liên tục khoảng 823 năm, tới tận năm 1684, dù sai số tích tụ khiến ngày dự đoán nhật thực, ngày tiết khí lệch dần khỏi thực tế. Một phần lý do là quan hệ chính thức với Trung Hoa đã thưa đi, Nhật không nhập lịch mới, và hệ thống cha truyền con nối khiến việc cải cách khó khăn.
Người cải cách là Shibukawa Harumi, một kỳ thủ cờ vây của Mạc phủ, mê thiên văn. Ông tự quan sát, tính toán và đề xuất lịch Jōkyō, áp dụng từ năm 1685, lịch đầu tiên do người Nhật tự soạn. Mạc phủ lập chức Thiên văn phương (Tenmonkata) để giao cho ông, chia bớt quyền của nhà Tsuchimikado. Câu chuyện cho thấy lúc ấy, phần "khoa học" của Âm dương liêu bắt đầu tách khỏi phần "xem điềm".
Mốc thời gian
- 602: nhà sư Kanroku từ Bách Tế mang sách lịch, thiên văn tới Nhật (theo Nihon Shoki).
- 675: Thiên hoàng Tenmu cho dựng đài quan sát sao.
- 701: bộ luật Taihō quy định Âm dương liêu trong bộ máy nhà nước.
- 862: áp dụng lịch Senmyō.
- Thế kỷ 10: nhà Kamo và nhà Abe dần nắm các chức chuyên môn.
- 1685: lịch Jōkyō của Shibukawa Harumi thay lịch Senmyō.
- 1870: chính quyền Minh Trị bãi bỏ Âm dương liêu.
- 1873: Nhật Bản chuyển sang dùng lịch Gregory.
Góc nhìn hôm nay
Ngày nay, âm dương sư là nhân vật quen thuộc trong tiểu thuyết, phim, truyện tranh Nhật, thường là pháp sư trừ yêu. Hình ảnh ấy chủ yếu đến từ truyền thuyết và tiểu thuyết hiện đại, như loạt truyện Onmyōji của Yumemakura Baku. Âm dương liêu thật thì kém lãng mạn hơn nhiều: đó là nơi các viên chức thức đêm nhìn sao, tính lịch, canh đồng hồ nước.
- Thăm: đền Seimei ở Kyoto, nơi tương truyền là chỗ ở của Seimei; khu cung điện Heian xưa nay chỉ còn dấu tích và bia, nhưng Kyoto Gosho cho hình dung không gian triều đình đời sau.
- Đọc: Sách gối đầu và Truyện Genji để bắt gặp các tục kiêng hướng, kiêng ngày trong đời thường.
- Thử nghĩ: một cuốn lịch dùng 823 năm sẽ lệch bao nhiêu? Biết lịch Senmyō sai khoảng hai ngày sau chừng tám thế kỷ, ta hiểu vì sao Shibukawa Harumi chỉ cần một lần nhật thực đoán trượt để thuyết phục triều đình.
Câu hỏi thường gặp
Âm dương liêu là gì?
Âm dương liêu (Onmyōryō) là cơ quan triều đình Nhật Bản lập theo hệ thống luật lệnh đầu thế kỷ 8, phụ trách xem điềm theo âm dương ngũ hành, thiên văn, làm lịch và giữ giờ bằng đồng hồ nước. Cơ quan bị bãi bỏ năm 1870.
Âm dương sư có phải là pháp sư không?
Trong truyện và phim, âm dương sư hay được vẽ thành pháp sư trừ yêu. Ngoài đời, họ là viên chức triều đình ăn lương, chuyên chọn ngày, xem hướng, giải điềm, nằm trong một cơ quan có biên chế rõ ràng.
Hai dòng họ Kamo và Abe là ai?
Từ thế kỷ 10, nhà Kamo và nhà Abe nắm các chức chuyên môn trong Âm dương liêu theo lối cha truyền con nối: nhà Kamo giỏi lịch, nhà Abe giỏi thiên văn. Dòng chính nhà Abe về sau đổi họ thành Tsuchimikado.
Lịch Senmyō dùng bao lâu?
Lịch Senmyō của nhà Đường được Nhật áp dụng từ năm 862 và dùng tới năm 1684, khoảng 823 năm. Nó được thay bằng lịch Jōkyō do Shibukawa Harumi soạn, áp dụng từ năm 1685.
Kata-tagae là gì?
Kata-tagae là tục đổi hướng của quý tộc Heian: khi hướng định đi bị coi là phạm vào vị trí của một vị thần du hành, người ta đi vòng sang nơi khác nghỉ một đêm rồi mới tới đích. Tục này hay xuất hiện trong Truyện Genji và Sách gối đầu.
