Xây bộ bài (deck-building) là gì: từ Dominion 2008 tới hôm nay

Xây bộ bài (deck-building) là thể loại bài bàn mà mọi người bắt đầu với một bộ bài nhỏ, yếu, giống hệt nhau, rồi trong chính ván đấu mua thêm lá từ một kho chung để bộ bài mạnh dần lên. Thể loại này bắt đầu với Dominion của Donald X. Vaccarino, phát hành năm 2008 và đoạt giải Spiel des Jahres năm 2009. Khác với bài đổi thẻ, không ai mang bộ sưu tầm riêng tới bàn: kỹ năng nằm ở chỗ chọn mua lá nào, vào lúc nào.

Ý tưởng cốt lõi: bộ bài là một cỗ máy

Trong bài đổi thẻ như Magic, phần "dựng bộ" diễn ra trước ván đấu, ở nhà, bằng bộ sưu tầm mỗi người. Người có nhiều lá hiếm có lợi thế ngay từ đầu.

Dominion đưa phần dựng bộ vào trong ván. Mọi người cùng xuất phát bằng một bộ bài giống nhau, và cùng nhìn thấy một kho lá bày giữa bàn. Mỗi lượt, bạn rút năm lá, dùng chúng để làm việc và để mua thêm một lá mới. Lá mới vào chồng bỏ, rồi khi bộ bài được xáo lại, nó trở thành một phần cỗ máy của bạn.

Nói cách khác, bộ bài là một nền kinh tế nhỏ: mua lá tốt hôm nay để lượt sau có nhiều tiền hơn, rồi mua lá tốt hơn nữa. Đến một lúc phải dừng đầu tư mà chuyển sang mua điểm, và quyết định "lúc nào" chính là nghệ thuật của thể loại này.

Dominion vận hành thế nào

Trong Dominion, mỗi người là một lãnh chúa muốn mở rộng đất đai. Cấu trúc cơ bản:

• Bộ bài khởi đầu: 10 lá gồm 7 Đồng (Copper, mỗi lá 1 tiền) và 3 Điền trang (Estate, mỗi lá 1 điểm, không làm được gì khi cầm trên tay).
• Kho chung: tiền Bạc (Silver, 2 tiền) và Vàng (Gold, 3 tiền); điểm Điền trang (1 điểm), Công quốc (Duchy, 3 điểm), Tỉnh (Province, 6 điểm, giá 8); cộng thêm 10 chồng lá "vương quốc" được chọn từ bộ hộp. Bộ hộp gốc có 500 lá với 25 loại lá vương quốc, nên mỗi lần chọn 10 loại là một bàn đấu khác hẳn.
• Mỗi lượt: rút 5 lá, đánh một lá hành động (trừ khi lá cho thêm hành động), rồi dùng tiền trên tay mua một lá (trừ khi lá cho thêm lượt mua), sau đó bỏ hết lá đã dùng và lá trên tay, rút 5 lá mới.
• Kết thúc: khi chồng Tỉnh hết hoặc ba chồng lá bất kỳ hết. Ai nhiều điểm hơn thắng.

Mẹo hay của thiết kế: lá điểm làm nghẽn bộ bài. Điền trang, Công quốc, Tỉnh không có tác dụng khi rút lên tay. Mua điểm càng sớm thì cỗ máy càng chậm. Mua điểm càng muộn thì có thể không kịp. Mọi chiến thuật đều xoay quanh thế giằng co đó.

Phép tính đầu tiên: chia 5/2 hay 4/3

Đây là phép tính kinh điển mà người chơi Dominion nào cũng biết, và bạn tự làm được. Hai lượt đầu tiên, bạn rút đúng 10 lá, tức toàn bộ bộ bài khởi đầu. Vậy tổng tiền hai lượt luôn là 7. Câu hỏi chỉ là chia thế nào: 4 và 3, hay 5 và 2.

Chia 5/2 xảy ra khi tay đầu có đúng 5 Đồng hoặc đúng 2 Đồng. Dùng phân phối siêu bội:

• Số cách chọn 5 lá từ 10 lá: C(10,5) = 252.
• Tay có 5 Đồng, 0 Điền trang: C(7,5) × C(3,0) = 21.
• Tay có 2 Đồng, 3 Điền trang: C(7,2) × C(3,3) = 21.

Xác suất chia 5/2 = (21 + 21) ÷ 252 = 1/6 ≈ 16,7%. Còn lại 5/6 là chia 4/3.

Vì sao quan trọng? Vì có những lá giá 5 rất mạnh, mà chỉ chia 5/2 mới mua được ngay từ lượt đầu. Người chơi giỏi chuẩn bị sẵn hai kế hoạch mở màn cho cả hai trường hợp.

Những khái niệm người chơi xây bộ bài hay nói

Vì sao Dominion tạo ra cả một thể loại

Có ba lý do thường được nhắc tới:

1. Công bằng hơn bài đổi thẻ. Không ai thắng nhờ ví tiền dày hơn. Mọi người nhìn cùng một kho, cùng một cơ hội.
2. Mỗi ván một bàn mới. Chọn 10 loại lá vương quốc từ hàng chục loại cho ra vô số tổ hợp. Cảm giác khám phá của bài đổi thẻ còn nguyên, chỉ bỏ đi phần mua gói.
3. Quyết định ngắn mà sâu. Mỗi lượt chỉ là "đánh gì, mua gì", nhưng hệ quả kéo dài suốt ván.

Sau Dominion, nhiều bộ bài bàn dùng cơ chế xây bộ: Thunderstone (2009), Ascension (2010), Star Realms (2014) và nhiều bộ khác. Cơ chế này còn được ghép với các thể loại khác: xây bộ kết hợp với đánh chiếm bản đồ, với đua, với hợp tác đánh quái. Các nhà thiết kế cũng biến tấu sang túi rút thẻ gỗ hay xúc xắc, với cùng một ý: thứ bạn rút được là thứ bạn đã tự xây vào.

Từ bàn giấy sang màn hình: xây bộ bài gặp roguelike

Cơ chế xây bộ bài rất hợp với máy tính, vì máy xáo bài, đếm tiền, tính điểm giúp người chơi. Bước ngoặt lớn là Slay the Spire của nhóm Mega Crit, mở thử nghiệm năm 2017 và ra bản chính thức đầu năm 2019. Ở đó, một người chơi đơn leo tháp, sau mỗi trận được chọn một lá thêm vào bộ, và mỗi lần thua là bắt đầu lại từ đầu với bản đồ mới. Từ đó nhánh "xây bộ bài + roguelike" nở rộ trên máy tính và điện thoại.

Điều thú vị: phần cốt lõi của Slay the Spire vẫn là bài học của Dominion. Đừng nhồi quá nhiều lá, tỉa lá yếu, xây một cỗ máy có hướng rõ ràng. Người chơi từ bàn giấy chuyển sang màn hình thấy quen ngay.

Góc nhìn hôm nay: tập suy nghĩ như người xây bộ bài

Xây bộ bài là một bài học kinh tế thu nhỏ. Bạn học về đầu tư và thu hoạch, về chi phí cơ hội (mua lá này thì không mua được lá kia), về việc "ít mà chất" đôi khi hơn "nhiều mà loãng". Nhiều người dạy học dùng nó để giải thích ý tưởng tích luỹ vốn cho học sinh lớn.

Nếu muốn thử, có thể bắt đầu thế này:

• Chơi vài ván với bộ lá vương quốc gợi ý cho người mới trong sách luật.
• Thử chơi chiến thuật Big Money thuần tuý một ván, để có thước đo.
• Ván sau thử tỉa bộ mạnh tay, so cảm giác với ván trước.
• Ghi lại sau mỗi ván: mình chuyển sang mua điểm lúc nào, có sớm quá hay muộn quá.
• Tự tính lại xác suất chia 5/2 ở trên để quen phân phối siêu bội, công cụ toán học mà mọi người thiết kế bộ bài đều dùng.