Bảo quản thẻ sưu tầm cho bền cần bốn thứ: bao nhựa mềm không chứa PVC cho từng thẻ, vỏ cứng hoặc trang album phù hợp, hộp kín ở nơi khô mát, và tránh xa ánh nắng. Kẻ thù lớn nhất của thẻ giấy ở Việt Nam là độ ẩm, kế đến là tay người, dây thun và ánh sáng. Làm đúng từ đầu thì một tấm thẻ in hôm nay vẫn đẹp sau vài chục năm.
Thẻ được làm bằng gì và vì sao dễ hỏng
Hầu hết thẻ sưu tầm là bìa giấy nhiều lớp ép lại, in mực offset, phủ một lớp bóng hoặc mờ. Thẻ bài đổi thẻ hiện đại thường có lớp lõi màu đen hoặc xanh ở giữa cho khỏi nhìn xuyên. Thẻ thuốc lá và thẻ kẹo cao su đời cũ là bìa xám mỏng hơn, mực in thạch bản hoặc offset đời đầu.
Giấy là vật liệu "thở": nó hút ẩm khi trời nồm và nhả ẩm khi trời hanh. Mỗi lần như vậy sợi giấy nở ra co lại. Các lớp trong một tấm thẻ không nở đều nhau, nên thẻ cong. Với thẻ có lớp ánh kim (foil), mặt kim loại gần như không hút ẩm còn mặt giấy thì có, nên thẻ foil cong vênh rõ hơn thẻ thường. Người chơi bài đổi thẻ quen gọi hiện tượng này là "foil curl".
Độ ẩm cao kéo dài còn mang tới nấm mốc, đốm nâu (foxing) và làm các tấm thẻ xếp chồng dính vào nhau. Ánh sáng, nhất là tia cực tím từ nắng, làm phai mực in, đặc biệt các màu đỏ và vàng.
Bảng hư hại thường gặp và nguyên nhân
| Hư hại | Nguyên nhân hay gặp | Cách phòng |
|---|---|---|
| Thẻ cong, vênh | Độ ẩm lên xuống, để thẻ lỏng trong hộp | Giữ độ ẩm ổn định, xếp vừa khít, thẻ foil để riêng |
| Góc bo tròn, sờn | Xáo bài, rơi, lấy ra cho vào nhiều lần | Bao mềm từng thẻ, thẻ quý không dùng để đánh |
| Mép sứt, có vệt trắng | Va chạm, nhét vào bao quá chật | Bao đúng cỡ, cho vào từ từ |
| Vết hằn, gãy gập | Dây thun, kẹp giấy, đè vật nặng | Không bó thẻ, không kẹp |
| Phai màu | Nắng chiếu, đèn mạnh lâu ngày | Cất tối, trưng bày ngắn ngày, kính lọc UV |
| Đốm nâu, mốc | Ẩm cao kéo dài, nồm | Hộp kín, gói hút ẩm, tủ chống ẩm |
| Thẻ dính vào nhau, mực lem | Ẩm, nhựa kém chất lượng | Nhựa không PVC, không để chồng trần |
| Vân tay, dầu tay | Cầm vào mặt thẻ | Tay khô sạch, cầm ở mép |
Bao, vỏ cứng và album: chọn thế nào
Bao mềm (sleeve)
Lớp bảo vệ đầu tiên là bao nhựa mềm cho từng thẻ. Bao tốt thường làm từ polypropylene, trong, không chứa chất hoá dẻo. Tránh nhựa PVC mềm: theo thời gian, chất hoá dẻo trong PVC có thể thoát ra, làm bề mặt thẻ dính, đục, có mùi. Bao loại tốt thường ghi rõ "không PVC" hoặc "không axit" trên bao bì.
Với thẻ đem ra đánh, người chơi hay dùng hai lớp: một bao ôm khít bên trong (cho thẻ vào ngược chiều miệng bao), rồi một bao dày hơn bên ngoài. Lớp kép giúp bụi và hơi ẩm khó vào hơn.
Vỏ cứng (toploader) và hộp từng thẻ
Thẻ quý nên cho vào vỏ nhựa cứng sau khi đã có bao mềm. Vỏ cứng giữ thẻ không cong, không gãy khi gửi đi hoặc cất lâu. Có loại hộp nhựa kẹp từng thẻ bằng nam châm, chắc chắn hơn nhưng to hơn. Nhớ: cho thẻ vào vỏ cứng mà không có bao mềm thì mép thẻ dễ bị cọ sứt khi trượt vào.
Trang album
Album có trang nhựa chia ô là cách xem thẻ tiện nhất. Chọn trang làm từ polypropylene, ô vừa cỡ. Bìa album dạng vòng chữ D giữ trang phẳng tốt hơn vòng tròn, vì vòng tròn hay làm các trang sát gáy bị uốn. Đừng nhồi hai thẻ vào một ô, cũng đừng nhồi album quá dày.
Hộp giấy
Với số lượng lớn, hộp giấy dài chuyên đựng thẻ là lựa chọn rẻ và gọn. Nên chọn loại không axit, xếp thẻ đứng, vừa khít để không xô lệch nhưng cũng không ép chặt.
Khí hậu Việt Nam: ẩm là kẻ thù số một
Các hướng dẫn bảo quản giấy của giới lưu trữ thường khuyên độ ẩm tương đối khoảng 30–50% và nhiệt độ mát, ổn định. Ở miền Bắc mùa nồm, độ ẩm trong nhà có thể lên trên 90%; ở miền Nam độ ẩm cao gần như quanh năm. Vì vậy:
- Quan trọng nhất là ổn định. Độ ẩm lên xuống mỗi ngày làm thẻ cong nhiều hơn là ẩm cao mà đều.
- Hộp kín + gói hút ẩm là cách rẻ nhất. Gói silica gel loại đổi màu cho biết khi nào cần sấy lại.
- Tủ chống ẩm (loại dùng cho máy ảnh) hợp với bộ sưu tập giá trị; đặt mức khoảng 40–50% là vừa với giấy.
- Không cất thẻ ở tầng trệt sát nền, trong nhà kho mái tôn, hay cạnh nhà tắm, bếp.
- Mua một nhiệt ẩm kế nhỏ để biết thật chứ không đoán.
- Không hút ẩm quá đà xuống dưới 30%: giấy quá khô cũng giòn.
Ánh sáng và trưng bày
Thẻ để trong tủ kính đối diện cửa sổ có thể phai màu rõ rệt sau vài năm. Nếu muốn trưng bày:
- Đặt tránh nắng trực tiếp, kể cả nắng xiên buổi chiều.
- Dùng khung hoặc hộp có kính lọc tia cực tím.
- Đèn LED ít tia cực tím hơn đèn huỳnh quang và đèn sợi đốt, nhưng vẫn nên tắt khi không xem.
- Luân phiên: trưng một ít trong vài tháng rồi cất đi, đưa tấm khác ra.
Những việc đừng làm
- Đừng bó thẻ bằng dây thun. Đây là thói quen của nhiều đứa trẻ ngày xưa, và là lý do vì sao thẻ cũ hay có vết hằn ở mép trên mép dưới.
- Đừng kẹp, đừng dán băng keo. Băng keo để lại keo ố vàng gần như không gỡ sạch.
- Đừng viết lên thẻ, kể cả ghi chú bút chì ở mặt sau.
- Đừng tự "phục hồi" thẻ: ép phẳng bằng bàn là, cắt mép cho thẳng, tô lại góc. Giới thẩm định coi đó là can thiệp, và tấm thẻ bị xếp vào loại đã bị thay đổi.
- Đừng ăn uống khi xem thẻ. Một giọt nước ngọt đủ làm hỏng một bề mặt bóng.
Chấm điểm tình trạng: bốn tiêu chí nên biết
Ngay cả khi không định gửi thẻ đi chấm điểm, biết bốn tiêu chí của giới thẩm định giúp tự đánh giá thẻ của mình:
- Căn lề: khoảng viền hai bên, trên dưới có đều không. Lệch là lỗi in, không phải lỗi người giữ.
- Góc: nhọn sắc hay đã tròn, sờn.
- Mép: có vệt trắng, sứt, xơ giấy không.
- Bề mặt: trầy, vết in, vết gấp, ố, mất bóng.
Các công ty chấm điểm thẻ lớn thường dùng thang 1 đến 10, rồi niêm thẻ trong hộp nhựa cứng có nhãn. Hộp niêm tiện cất, nhưng không thay được việc giữ hộp ấy ở chỗ khô, tối.
Góc nhìn hôm nay: một quy trình gọn cho người mới
Nếu vừa có một xấp thẻ cũ từ nhà ông bà, hay con vừa bắt đầu gom thẻ, thử làm theo thứ tự này:
- Lau bàn sạch, rửa và lau khô tay.
- Tách các thẻ dính nhau thật nhẹ; dính chặt thì để đó, đừng giật.
- Cho từng thẻ vào bao mềm không PVC.
- Thẻ quý cho thêm vào vỏ cứng; còn lại xếp vào trang album hoặc hộp giấy.
- Cất hộp vào thùng nhựa kín có gói hút ẩm, đặt nơi khô, tối, cao ráo.
- Ghi danh sách thẻ ra sổ hoặc bảng tính: tên bộ, số thứ tự, tình trạng. Danh sách giúp khỏi phải lục thẻ ra mỗi lần muốn kiểm.
Với thẻ thật sự quý, nên hỏi các hội sưu tầm hoặc người làm bảo quản giấy chuyên nghiệp trước khi xử lý bất cứ vết bẩn hay vết mốc nào.
Câu hỏi thường gặp
Bao đựng thẻ loại nào tốt?
Nên chọn bao làm từ polypropylene, ghi rõ không PVC và không axit. Nhựa PVC mềm có chất hoá dẻo, lâu ngày có thể làm bề mặt thẻ dính và đục. Thẻ quý thì thêm một vỏ nhựa cứng bên ngoài bao mềm.
Vì sao thẻ bài bị cong?
Thẻ là bìa giấy nhiều lớp, các lớp hút ẩm và nhả ẩm không đều nhau nên thẻ cong khi độ ẩm thay đổi. Thẻ có lớp ánh kim cong rõ hơn vì mặt kim loại gần như không hút ẩm. Giữ độ ẩm ổn định là cách phòng tốt nhất.
Độ ẩm bao nhiêu là tốt cho thẻ sưu tầm?
Giới bảo quản giấy thường khuyên khoảng 30–50%, và quan trọng hơn là giữ ổn định. Ở Việt Nam, hộp kín kèm gói hút ẩm hoặc tủ chống ẩm đặt khoảng 40–50% là cách thực tế.
Có nên ép phẳng thẻ bị cong bằng bàn là?
Không nên. Nhiệt có thể làm hỏng lớp phủ và mực in, và giới thẩm định coi ép phẳng là can thiệp vào thẻ. Thẻ cong nhẹ thường phẳng lại dần nếu được cất ở độ ẩm ổn định trong vỏ cứng.
Có nên dùng dây thun bó thẻ không?
Không. Dây thun để lại vết hằn ở mép thẻ, và khi lão hoá có thể dính vào bề mặt. Hãy dùng hộp giấy vừa khít hoặc trang album để xếp thẻ.
