Thẻ thuốc lá thế kỷ 19: tổ tiên của thẻ bóng chày và thẻ sưu tầm

Thẻ thuốc lá là những tấm bìa nhỏ in hình mà các hãng thuốc lá nhét vào bao từ khoảng thập niên 1870–1880, ban đầu chỉ để làm cứng bao giấy mềm, sau thành vật quảng cáo và thành thứ người ta gom đủ bộ. Chúng là tổ tiên trực tiếp của thẻ bóng chày, thẻ cầu thủ và mọi loại thẻ sưu tầm về sau. Ở Anh, thú sưu tầm này mạnh tới mức có tên riêng: cartophily.

Từ tấm bìa lót bao tới bức tranh thu nhỏ

Điếu thuốc cuốn sẵn bằng máy bắt đầu phổ biến ở Mỹ và Anh vào nửa sau thế kỷ 19. Bao thuốc thời ấy thường là gói giấy mềm hoặc hộp mỏng, dễ bẹp. Nhà sản xuất chèn vào một tấm bìa cứng cho điếu thuốc khỏi gãy. Dân trong nghề gọi tấm bìa ấy là stiffener, nghĩa là "tấm làm cứng".

Tấm bìa trắng trơn thì phí. Các hãng nhanh chóng in lên đó hình ảnh, rồi in thành loạt đánh số, để người mua phải mua tiếp mới đủ bộ. Đây là ý tưởng tiếp thị rất đơn giản nhưng sống dai: một bao thuốc kèm một tấm, một bộ thường 25 hoặc 50 tấm, và mặt sau ghi rõ "số mấy trong bộ mấy".

Thẻ thuốc lá không mọc lên từ hư không. Trước đó đã có thẻ quảng cáo thương mại (trade card): cửa hàng, hãng chỉ, hãng xà phòng phát những tấm thiệp màu in thạch bản cho khách. Kỹ thuật in thạch bản màu (chromolithography) làm tranh nhiều màu rẻ đi hẳn, nên giữa thế kỷ 19 những tấm thiệp rực rỡ tràn vào các gia đình châu Âu và Mỹ. Nổi tiếng nhất là thẻ của hãng chiết xuất thịt Liebig, phát hành từ thập niên 1870, kéo dài nhiều thập kỷ với hàng nghìn bộ về lịch sử, địa lý, truyện cổ. Thẻ thuốc lá thừa hưởng nguyên kiểu dáng đó và gắn nó vào một món hàng người ta mua mỗi ngày.

Nước Mỹ: Allen & Ginter, Old Judge và cầu thủ bóng chày

Ở Mỹ, hãng Allen & Ginter ở Richmond, bang Virginia, là một trong những tên tuổi sớm và đẹp nhất. Thập niên 1880, hãng phát hành nhiều bộ thẻ in màu tinh xảo: cờ các nước, chim, cá, các nhà vô địch đủ môn. Bộ "World's Champions" năm 1887 có cả cầu thủ bóng chày, võ sĩ, tay súng, người chèo thuyền.

Cùng thời, hãng Goodwin & Company in thẻ ảnh chụp cầu thủ bóng chày kèm thuốc lá hiệu Old Judge, khoảng 1886–1890. Đây là ảnh chụp thật dán lên bìa, màu nâu sepia, cầu thủ tạo dáng trong studio với quả bóng treo trên sợi dây. Giới sưu tầm gọi bộ này bằng mã N172 theo danh mục của Jefferson Burdick (xem mục cuối).

Năm 1890, James Buchanan Duke gom nhiều hãng lớn, trong đó có Allen & Ginter, thành American Tobacco Company. Tập đoàn này tiếp tục dùng thẻ làm vũ khí cạnh tranh, và hai mươi năm sau cho ra bộ T206 nổi tiếng nhất lịch sử thẻ bóng chày.

Nước Anh: Wills, Player's và "bách khoa thư trong bao thuốc"

Ở Anh, thẻ thuốc lá đi theo một hướng hơi khác. Hãng W.D. & H.O. Wills ở Bristol bắt đầu in thẻ từ cuối thập niên 1880, rồi John Player & Sons ở Nottingham theo sau. Đầu thế kỷ 20, gần như hãng nào cũng có thẻ.

Điểm đặc biệt của thẻ Anh là mặt sau. Mặt trước là tranh màu, mặt sau là một đoạn chữ nhỏ giải thích: loài chim này sống ở đâu, cây cầu kia xây năm nào, cách băng bó vết thương, ý nghĩa các lá cờ hiệu trên tàu biển. Người ta hay gọi chúng là "bách khoa thư của người nghèo", vì với nhiều gia đình thợ thuyền, đó là chỗ duy nhất họ được xem tranh in màu về thế giới.

Đề tài phủ rộng tới mức khó kể hết:

• Thiên nhiên: chim, hoa, cá nước ngọt, bướm, cây vườn.
• Thể thao: cầu thủ bóng đá, tay vợt, vận động viên cricket.
• Kỹ thuật: đầu máy hơi nước, tàu biển, ô tô, máy bay đời đầu.
• Kiến thức thường thức: sơ cứu, nút dây, an toàn đường phố.
• Lịch sử và nhân vật: vua chúa, trang phục các thời, danh nhân.

Cỡ thẻ phổ biến ở Anh khoảng 67 × 36 mm, vừa lòng bàn tay. Bên cạnh còn có bản "large" to hơn, và một thời gian ngắn quanh thập niên 1910 có cả miếng lụa in hình (tobacco silk) thay cho bìa.

Thẻ thuốc lá ở Anh gần như dừng hẳn năm 1940, khi giấy bị hạn chế. Sau đó thú sưu tầm sống tiếp bằng thẻ kèm trà, kẹo, bánh quy.

Bảng mốc thời gian

Mặt trái: thuốc lá tiếp thị qua tay trẻ con

Nhìn lại hôm nay, thẻ thuốc lá có một chỗ khó chịu. Người mua thuốc là người lớn, nhưng người mê thẻ thường là trẻ con. Hồi ký và báo chí thời ấy kể nhiều về cảnh trẻ đứng ngoài cửa tiệm xin thẻ từ người lớn vừa mua thuốc, hay đổi thẻ cho nhau trong sân trường. Thẻ vì vậy làm hình ảnh hãng thuốc thân thuộc với trẻ từ rất sớm.

Đây cũng là lý do các nhà sử học tiếp thị hay nhắc tới thẻ thuốc lá như ví dụ đầu tiên của "quà kèm sưu tầm": tặng một thứ nhỏ, chia thành bộ, đánh số, để người ta quay lại mua tiếp. Mô hình ấy về sau chuyển sang kẹo cao su, bánh kẹo, gói hình dán, rồi gói bài ngẫu nhiên. Khi đứng trước một quầy bán gói thẻ cho trẻ em bây giờ, nhớ về gốc rễ này cũng là một cách nhìn tỉnh táo hơn.

Thẻ thuốc lá dạy ta gì về thiết kế thẻ

Một tấm thẻ thuốc lá đẹp đã có đủ những yếu tố mà người thiết kế bộ bài hôm nay vẫn dùng:

1. Số thứ tự và tổng số trong bộ. "No. 17 of a series of 50" là lời mời gom đủ, rất rõ ràng.
2. Một hình ảnh nổi bật nhìn từ xa vẫn nhận ra, nền đơn giản.
3. Thông tin gọn ở mặt sau: vài chục chữ, đủ để học được một điều mới.
4. Chủ đề thống nhất cho cả bộ, để người sưu tầm biết mình đang thiếu gì.

Thẻ bóng chày đời sau còn thêm bảng chỉ số ở mặt sau: số trận, điểm đánh, tỷ lệ. Từ đó mới sinh ra các bộ bài so chỉ số, rồi các bộ bài chiến thuật mà mỗi lá có chi phí, sức mạnh và chữ luật riêng.

Góc nhìn hôm nay: xem, đọc và giữ thẻ cũ ở đâu

Nơi nổi tiếng nhất để xem thẻ thuốc lá là Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan (The Met) ở New York. Ông Jefferson R. Burdick, một người sưu tầm sống ở Syracuse, đã hiến cho bảo tàng bộ sưu tập khoảng ba trăm nghìn tấm thẻ, thiệp và ấn phẩm nhỏ. Chính Burdick soạn ra hệ thống mã chữ cái mà giới sưu tầm Mỹ vẫn dùng: N là thẻ thuốc lá thế kỷ 19, T là thẻ thuốc lá thế kỷ 20, E là thẻ kèm kẹo thời đầu. Một phần bộ sưu tập được trưng bày luân phiên và có thể tra trên kho số hoá của bảo tàng.

Ở Anh, nhiều thư viện và bảo tàng địa phương giữ thẻ thuốc lá vì đó là tư liệu về đời sống thường ngày: quần áo, xe cộ, thể thao, cách người ta hình dung thế giới. Người làm nghiên cứu lịch sử xã hội hay dùng chúng như những tấm ảnh chụp tư tưởng của thời đại.

Nếu nhà còn sót vài tấm thẻ cũ:

• Cầm ở mép, tay khô sạch, đừng dùng dây thun hay kẹp giấy bó lại.
• Đựng từng tấm trong bao nhựa không chứa PVC, xếp vào hộp giấy không axit.
• Tránh nắng trực tiếp và tránh độ ẩm cao; ở Việt Nam nên dùng hộp kín có gói hút ẩm.
• Đọc kỹ mặt sau: tên hãng, tên bộ, số thứ tự giúp tra được năm phát hành.

Thẻ thuốc lá cũ còn bị in lại rất nhiều, có bản in lại hợp pháp để bán làm kỷ niệm. Thẻ in lại thường bìa mỏng hơn, màu phẳng, chữ ở mặt sau có thêm dòng ghi năm in lại. Muốn biết chắc thì nhờ người am hiểu hoặc hội sưu tầm xem tận tay.