Thể loại bài đổi thẻ (trading card) ra đời năm 1993 với Magic: The Gathering của nhà toán học Richard Garfield, rồi bùng nổ toàn cầu cuối thập niên 1990 nhờ bài Pokémon (Nhật 1996, bản tiếng Anh 1999) và Yu-Gi-Oh! (1999). Điểm mới của nó: mỗi người tự sưu tầm và tự ráp bộ bài riêng từ hàng nghìn lá khác nhau, nên không ván nào giống ván nào. Mô hình bán gói bài ngẫu nhiên cũng bắt đầu từ đây, kèm theo những tranh cãi kéo dài tới hôm nay.
Trước năm 1993: thẻ để ngắm, bài để đánh
Suốt gần một thế kỷ, thẻ sưu tầm và bộ bài là hai thế giới riêng. Thẻ thuốc lá, thẻ bóng chày, thẻ cầu thủ là để ngắm, gom đủ bộ, đổi với bạn. Bộ bài 52 lá thì để đánh, nhưng ai cũng cầm một bộ y như nhau.
Ý tưởng ghép hai thứ lại, để người chơi sưu tầm lá bài rồi dùng chính bộ sưu tầm ấy để đấu, là bước nhảy của đầu thập niên 1990.
Magic: The Gathering và Richard Garfield
Richard Garfield là nghiên cứu sinh toán tổ hợp ở Đại học Pennsylvania. Ông tìm tới Wizards of the Coast, một công ty nhỏ ở vùng Seattle do Peter Adkison lập, để chào một thiết kế bàn cờ khác. Theo lời kể quen thuộc của chính những người trong cuộc, Adkison muốn một thứ rẻ, gọn, chơi nhanh, mang đi được tới các hội nghị người chơi. Garfield quay về với ý tưởng một bộ bài mà mỗi người có bộ riêng.
Magic ra mắt tháng 8 năm 1993 và bán hết nhanh hơn mọi dự tính. Trong Magic, mỗi người là một pháp sư; mỗi lá bài là một phép, một sinh vật hay một vùng đất cung cấp năng lượng (mana) để làm phép. Có năm màu, mỗi màu một tính cách và lối đánh riêng. Người chơi dựng bộ bài khoảng 60 lá từ bộ sưu tầm của mình.
Bộ bài tự dựng là cái hay mà cũng là cái khó: mỗi lá mới in ra có thể tạo tổ hợp mạnh bất ngờ với một lá cũ. Chỉ một năm sau khi ra mắt, Magic đã có danh sách lá bị cấm và hạn chế trong thi đấu, chuyện mà bài Tây 52 lá không bao giờ phải nghĩ tới.
Làn sóng sau Magic
Thành công của Magic kéo theo hàng loạt bộ bài đổi thẻ khác giữa thập niên 1990. Chính Garfield thiết kế thêm Jyhad (1994, sau đổi tên thành Vampire: The Eternal Struggle) và Netrunner (1996). Nhiều hãng khác làm bài đổi thẻ dựa trên phim, truyện, thương hiệu nổi tiếng. Không ít bộ chỉ sống được vài năm vì thị trường bão hoà.
Pokémon: từ Nhật Bản ra thế giới
Ở Nhật, bài Pokémon do hãng Media Factory phát hành tháng 10 năm 1996, cùng năm với phần mềm Pokémon đầu tiên trên máy chơi cầm tay của Nintendo. Bộ bài được thiết kế cho trẻ em, luật đơn giản hơn Magic nhiều, mỗi lượt đánh một con Pokémon chính với vài con dự bị, năng lượng có màu theo hệ (lửa, nước, cỏ…), và các hệ khắc nhau theo vòng.
Đầu năm 1999, Wizards of the Coast đưa bài Pokémon sang thị trường tiếng Anh. Đó là thời điểm "cơn sốt Pokémon" cùng lúc lan qua phim hoạt hình, phần mềm và đồ chơi. Nhiều trường học ở Mỹ và Anh khi ấy từng cấm học sinh mang thẻ vào lớp, vì chuyện tranh chấp, đổi chác, mất cắp thẻ trong sân trường.
Yu-Gi-Oh!: bài bước ra từ truyện tranh
Yu-Gi-Oh! bắt đầu là truyện tranh của Kazuki Takahashi đăng từ năm 1996. Trong truyện, các nhân vật đấu nhau bằng một bộ bài phép. Năm 1999, hãng Konami phát hành bộ bài thật dựa theo truyện, và lượng người chơi tăng vọt cùng phim hoạt hình. Đây là trường hợp hiếm: một bộ bài hư cấu trong truyện trở thành bộ bài có thật, và luật của bộ bài thật về sau lại ảnh hưởng ngược trở lại cách truyện kể các trận đấu.
Bảng mốc thời gian
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1993 | Magic: The Gathering ra mắt (Wizards of the Coast, thiết kế: Richard Garfield) |
| 1994 | Magic có danh sách lá cấm và hạn chế đầu tiên; Jyhad ra mắt |
| 1996 | Bài Pokémon phát hành ở Nhật (Media Factory); truyện Yu-Gi-Oh! bắt đầu đăng; Netrunner ra mắt |
| 1999 | Bài Pokémon bản tiếng Anh; Konami phát hành bài Yu-Gi-Oh! ở Nhật |
| Từ 2000 | Các bộ bài đổi thẻ lớn tổ chức giải đấu quốc tế thường xuyên, xuất hiện các phiên bản trên máy tính và điện thoại |
Cơ chế "đổi thẻ" vận hành thế nào
Mô hình kinh doanh của bài đổi thẻ gồm ba mảnh:
- Bộ khởi đầu (starter deck): bộ bài đóng sẵn, biết trước có lá gì, đủ để chơi ngay.
- Gói bổ sung (booster pack): gói nhỏ khoảng mười mấy lá, lá bên trong ngẫu nhiên, chia theo độ hiếm: phổ thông, ít gặp, hiếm.
- Đổi chác: người chơi đổi lá thừa lấy lá cần với nhau. Chữ "trading" trong tên thể loại nằm ở đây.
Độ hiếm không chỉ là chuyện sưu tầm mà còn gắn vào sức mạnh trong ván đấu: lá hiếm thường là lá có năng lực đặc biệt. Đây là chỗ mà người chơi, nhà báo và cả nhà làm luật tranh cãi suốt ba mươi năm.
Mặt trái: gói bài ngẫu nhiên và trẻ em
Mua một gói bài mà không biết bên trong có gì, với hy vọng có lá hiếm, về mặt tâm lý rất giống quay số. Phần thưởng đến không đều đặn, thỉnh thoảng mới "trúng", và chính sự không đều ấy làm người ta muốn mua tiếp. Với người lớn đó là chuyện tự cân nhắc; với trẻ em thì đáng lo hơn, vì tiền là tiền thật của gia đình.
Tranh cãi này về sau lan sang phần mềm: các "hộp phần thưởng ngẫu nhiên" (loot box) trên máy tính và điện thoại bị nhiều nơi xem xét. Năm 2018, cơ quan quản lý cá cược của Bỉ kết luận một số dạng hộp ngẫu nhiên trả tiền là hình thức cờ bạc. Bài lá giấy thì ít bị quản lý theo cách đó, nhưng câu hỏi gốc giống nhau.
Vài gợi ý thực tế cho cha mẹ có con mê bài đổi thẻ:
- Ưu tiên bộ đóng sẵn, biết trước có gì, đủ để chơi vui.
- Mua lá lẻ cần thiết thay vì mua gói ngẫu nhiên để "săn".
- Đặt ngân sách cố định theo tháng, con tự quyết trong khoản đó.
- Nói thẳng về xác suất: lá hiếm nhất thường chỉ xuất hiện trong một phần rất nhỏ số gói.
- Nhiều câu lạc bộ có bộ bài cho mượn hoặc thể thức "dựng bộ tại chỗ" từ một kho chung, công bằng cho mọi người.
- Không đánh bài ăn thẻ thật, không cá cược. Luật Việt Nam cấm đánh bạc dưới mọi hình thức.
Vì sao thể loại này sống dai
Ba mươi năm sau, Magic, Pokémon và Yu-Gi-Oh! vẫn in bộ mới đều đặn. Lý do nằm ở thiết kế: mỗi bộ mới thêm lá mới, lá mới làm lại thế cân bằng, người chơi phải nghĩ lại chiến thuật. Bộ bài như một ngôn ngữ đang sống, có từ mới mỗi mùa.
Thể loại này còn đẻ ra những nhánh khác. Năm 2008, bộ bài bàn Dominion lấy ý "tự dựng bộ bài" nhưng bỏ phần sưu tầm và gói ngẫu nhiên: mọi người cùng mua lá từ một kho chung ngay trong ván. Đó là khởi đầu của thể loại xây bộ bài, câu chuyện được kể trong một bài riêng.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu tiếp thế nào
- Đọc về khái niệm "metagame": ván đấu không chỉ diễn ra trên bàn mà còn ở chuyện mọi người đang dùng bộ bài nào.
- Tìm đọc các bài viết, phỏng vấn của Richard Garfield về thiết kế; ông nói nhiều về yếu tố may rủi và kỹ năng trong bộ bài.
- Nếu muốn chơi mà không săn gói ngẫu nhiên, hãy tìm thể thức "bộ bài cố định" hoặc các bộ bài bàn kiểu "sống" (living card) bán theo bộ biết trước nội dung.
- Với người thích sưu tầm thuần tuý: học cách bảo quản thẻ đúng (bao nhựa không PVC, hộp kín, tránh ẩm) trước khi gom nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Bài đổi thẻ đầu tiên là gì?
Magic: The Gathering, do Richard Garfield thiết kế và Wizards of the Coast phát hành tháng 8 năm 1993, được xem là bộ bài đổi thẻ đầu tiên theo nghĩa hiện đại. Người chơi sưu tầm lá rồi tự dựng bộ bài riêng để đấu.
Bài Pokémon ra đời năm nào?
Bài Pokémon phát hành ở Nhật tháng 10 năm 1996 bởi hãng Media Factory. Bản tiếng Anh do Wizards of the Coast phát hành đầu năm 1999, đúng lúc cơn sốt Pokémon lan ra thế giới.
Bài Yu-Gi-Oh! có từ khi nào?
Truyện tranh Yu-Gi-Oh! của Kazuki Takahashi bắt đầu đăng năm 1996. Năm 1999, hãng Konami phát hành bộ bài thật dựa theo bộ bài hư cấu trong truyện.
Bài đổi thẻ khác bài lá thường thế nào?
Bài lá thường ai cũng dùng một bộ giống nhau. Bài đổi thẻ có hàng nghìn lá khác nhau, mỗi người sưu tầm và tự dựng bộ riêng, đổi lá với nhau, và nhà sản xuất in bộ mới đều đặn.
Gói bài ngẫu nhiên có giống cờ bạc không?
Về cơ chế tâm lý, mua gói ngẫu nhiên để săn lá hiếm khá giống quay số, và đã có nhiều tranh cãi về điều này, nhất là với trẻ em. Cha mẹ nên ưu tiên bộ đóng sẵn, mua lá lẻ khi cần, đặt ngân sách cố định và không cho con cá cược bằng thẻ.
