Quạt Ba Tiêu và núi Hoả Diệm: ba lần mượn quạt trong Tây du ký

Quạt Ba Tiêu là pháp bảo của Thiết Phiến công chúa (La Sát nữ), vợ Ngưu Ma Vương, trong Tây du ký hồi 59 đến 61. Đó là chiếc quạt duy nhất dập được tám trăm dặm lửa của núi Hoả Diệm, ngọn núi chắn đường thầy trò Đường Tăng sang Tây. Tôn Ngộ Không phải ba lần mượn quạt, hai lần bị lừa, mới quạt tắt được lửa. Ngoài đời, Hoả Diệm Sơn là dãy núi sa thạch đỏ có thật gần Turpan, Tân Cương, nằm đúng trên đường Huyền Trang từng đi.

Núi lửa chắn đường và nguồn gốc của nó

Ở hồi 59, thầy trò Đường Tăng đi vào một vùng giữa mùa thu mà nóng như lò. Người địa phương kể: cách sáu mươi dặm về phía tây có núi Hoả Diệm, lửa cháy tám trăm dặm, cỏ không mọc, ai đi qua dù thân bằng đồng cũng chảy ra nước. Muốn trồng trọt, dân phải đi mượn quạt của Thiết Phiến tiên ở động Ba Tiêu, núi Thuý Vân. Quạt một cái tắt lửa, quạt cái nữa nổi gió, quạt cái thứ ba mưa xuống, đủ cho một vụ mùa.

Lai lịch ngọn núi được Thổ địa kể ra ở hồi 60, và đây là một cú quay đầu thú vị của tác giả. Năm trăm năm trước, khi Ngộ Không đại náo thiên cung bị bỏ vào lò bát quái của Thái Thượng Lão Quân, lúc thoát ra, Ngộ Không đạp đổ lò. Mấy viên gạch còn lửa rơi xuống trần gian, hoá thành núi Hoả Diệm. Thổ địa vốn là đạo đồng trông lò, bị phạt xuống làm thổ địa nơi đây. Nói cách khác, cái khó mà Ngộ Không phải vượt là cái khó do chính mình gây ra từ trước.

Vì sao La Sát nữ không chịu cho mượn

Thiết Phiến công chúa là mẹ của Hồng Hài Nhi. Ở các hồi 40 đến 42, Hồng Hài Nhi bắt Đường Tăng, Ngộ Không phải nhờ Quan Âm Bồ Tát thu phục, đứa bé thành Thiện Tài đồng tử theo hầu Bồ Tát. Với người mẹ, đó là mất con. Nên khi Ngộ Không tới mượn quạt, bà rút gươm ra trước.

Chi tiết này làm trận đấu ở núi Hoả Diệm khác hẳn các trận với yêu quái thông thường. La Sát nữ không ăn thịt người, còn được dân quanh vùng thờ cúng vì cho mượn quạt làm mùa. Bà chỉ có một mối thù riêng, và Tây du ký để mối thù ấy đứng như một lý do có thật.

Ba lần mượn quạt

Tên ba hồi trong nguyên tác đều có chữ "điệu" (đổi chác, lừa lấy) quạt Ba Tiêu: lần một, lần hai, lần ba, ứng với hồi 59, 60 và 61. Mỗi lần là một kiểu đấu khác:

Lần thứ hai là đoạn đáng nhớ nhất. Ngộ Không vác chiếc quạt to tướng đi về thì gặp "Bát Giới" ra đón, đưa quạt cho "sư đệ" cầm hộ. Đó là Ngưu Ma Vương giả dạng. Một bên giả làm chồng người ta, bên kia giả làm sư đệ người ta: ván so tài biến hoá này cân bằng tới mức gần như hài kịch.

Hồi 61: trận cuối

Đến hồi 61, Ngưu Ma Vương hiện nguyên hình trâu trắng khổng lồ, cuối cùng bị Na Tra và các thiên tướng khống chế, dắt đi. La Sát nữ đem quạt ra nộp. Ngộ Không quạt liền bốn mươi chín cái thì lửa tắt tận gốc, tiếp đó mưa rơi. La Sát nữ được tha, về tu hành. Phần này truyện kể như một đám rước hơn là một trận đánh, và kết thúc bằng cảnh mưa mát xuống vùng đất từng cháy.

Quạt Ba Tiêu là thứ gì

Ba tiêu là cây chuối. Quạt Ba Tiêu theo hình dung phổ biến là chiếc quạt hình lá chuối, đúng với tên động Ba Tiêu nơi La Sát ở. Theo lời Linh Cát Bồ Tát ở hồi 59, quạt là linh bảo sinh ra ở phía sau núi Côn Lôn từ thuở hỗn độn mới mở, là "lá tinh của Thái âm". Vì thuộc âm, nó dập được lửa. Người bị quạt trúng sẽ bị gió âm cuốn đi tám vạn bốn nghìn dặm mới dừng.

Đọc theo lối ngũ hành mà người đương thời quen thuộc, đây là một cặp khắc chế rất gọn: lửa của lò bát quái (dương, hoả) gặp lá tinh của Thái âm (âm, thuỷ). Ngộ Không có sức mạnh nhưng không khắc được lửa, nên phải đi mượn đúng món khắc. Định phong đan của Linh Cát Bồ Tát lại là món khắc của quạt. Trận núi Hoả Diệm vì vậy giống một chuỗi lá bài: lửa, quạt dập lửa, đan chặn gió quạt, mưu chặn đan, mưu khác chặn mưu.

Hoả Diệm Sơn ngoài đời: dãy núi đỏ ở Turpan

Hoả Diệm Sơn có thật, nằm ở rìa bắc bồn địa Turpan, khu tự trị Tân Cương, Trung Quốc. Đây là một dãy đồi sa thạch đỏ dài khoảng một trăm kilômét, sườn núi bị nước mưa hiếm hoi xẻ thành những rãnh dọc. Dưới nắng gắt, đá đỏ cùng hơi nóng bốc lên khiến cả dãy trông như đang cháy. Bồn địa Turpan là một trong những vùng nóng nhất Trung Quốc vào mùa hè, và đáy bồn địa thấp hơn mực nước biển.

Điều làm nơi này gắn chặt với Tây du ký là lịch sử thật. Nhà sư Huyền Trang, người thật mà nhân vật Đường Tăng phỏng theo, rời Trường An đi Ấn Độ khoảng năm 629. Trên đường, ông dừng ở vương quốc Cao Xương, nằm ngay vùng Turpan, và được vua Cao Xương là Khúc Văn Thái tiếp đãi, giữ lại giảng kinh. Chuyện này được chép trong tiểu sử Huyền Trang do học trò soạn. Vậy là thầy trò trong tiểu thuyết đi qua núi lửa, còn nhà sư ngoài đời thì thật sự đi qua vùng đất đỏ ấy.

Ngay trong một khe núi của dãy Hoả Diệm còn có hang ngàn Phật Bezeklik, quần thể hang đá Phật giáo với các bức bích hoạ từ khoảng thế kỷ 5 tới thế kỷ 14. Nhiều mảng bích hoạ đã bị cắt mang ra nước ngoài đầu thế kỷ 20, nay rải rác ở các bảo tàng châu Âu.

Từ tiểu thuyết lên màn ảnh

Năm 1941, anh em nhà Vạn (Vạn Lai Minh, Vạn Cổ Thiềm) ở Thượng Hải làm phim hoạt hình Thiết Phiến công chúa, thường được coi là phim hoạt hình dài đầu tiên của Trung Quốc. Phim kể chính đoạn núi Hoả Diệm. Sau đó, đoạn này xuất hiện trong gần như mọi bản phim truyền hình Tây du ký, kể cả bản năm 1986 rất quen thuộc với khán giả Việt Nam.

Các bản chuyển thể thường đẩy mạnh chuyện tình cảm giữa Ngưu Ma Vương, La Sát nữ và Ngọc Diện công chúa (vợ lẽ của Ngưu Ma Vương ở động Ma Vân). Nguyên tác có nhắc Ngọc Diện công chúa, nhưng chỉ vài đoạn, chủ yếu để giải thích vì sao Ngưu Ma Vương không ở nhà.

Góc nhìn hôm nay

Đọc liền ba hồi 59, 60, 61 trong một buổi là cách tốt nhất để thấy Tây du ký kể một trận đấu dài mà không nhàm. Mỗi hồi có một mẹo khác nhau, và người thua mỗi lần là người tưởng mình đã thắng.

Ai đi Tân Cương có thể ghé Hoả Diệm Sơn, hang Bezeklik và di chỉ thành cổ Cao Xương, đều quanh Turpan. Mùa hè ở đây rất nóng, nên các hướng dẫn du lịch thường khuyên đi sáng sớm hoặc chiều muộn, mang đủ nước và che nắng.

Còn bài học mang về thì nằm trong chính cấu trúc trận đấu: khi gặp một chướng ngại mà sức mình không khắc được, việc đầu tiên không phải là đánh mạnh hơn, mà là tìm ra món khắc nó đang nằm trong tay ai.