Excalibur và thanh gươm trong đá vốn là hai chuyện khác nhau. Thanh gươm cắm trong đá xuất hiện lần đầu khoảng năm 1200 trong Merlin của Robert de Boron, là phép thử để chọn vua. Excalibur thì có gốc xa hơn, từ thanh Caledfwlch trong truyện xứ Wales và Caliburnus trong sử ký của Geoffrey of Monmouth (khoảng năm 1136), và ở nhiều bản về sau được Bà chúa Hồ trao cho Arthur. Việc gộp hai thanh làm một là sự pha trộn quen thuộc của các bản kể đời sau.
Dòng văn bản: thanh kiếm đổi tên qua từng thế kỷ
Muốn hiểu vì sao người ta hay nhầm, cần đi theo từng văn bản. Thanh kiếm của Arthur xuất hiện trước, phép thử trong đá xuất hiện sau, và các nhà văn trung đại liên tục viết lại nhau.
| Văn bản | Thời gian | Thanh kiếm | Có gươm trong đá không |
|---|---|---|---|
| Culhwch và Olwen (truyện văn xuôi xứ Wales) | Thường được xếp khoảng thế kỷ 11–12 | Caledfwlch, một trong những vật Arthur không cho ai mượn | Không |
| Historia Regum Britanniae, Geoffrey of Monmouth | Khoảng 1136 | Caliburnus, rèn ở đảo Avalon | Không |
| Roman de Brut, Wace | 1155 | Caliburn, chuyển Geoffrey sang thơ tiếng Pháp | Không |
| Merlin, Robert de Boron | Khoảng 1200 | Gươm cắm trong đe trên tảng đá | Có, lần đầu |
| Bộ văn xuôi Lancelot–Grail và phần tiếp Post-Vulgate | Khoảng 1215–1240 | Gươm trong đá; về sau thêm Excalibur từ hồ | Có |
| Le Morte d'Arthur, Thomas Malory | Viết xong 1469–1470, Caxton in 1485 | Cả hai, tên gọi không nhất quán | Có |
Tên Caledfwlch thường được giải là "vết khía cứng" hoặc "đường chém cứng", và được so với Caladbolg, thanh kiếm của anh hùng Fergus mac Róich trong truyện Ireland. Từ Caliburnus Latin sang Caliburn, Escalibor của tiếng Pháp cổ, rồi Excalibur của tiếng Anh, tên cứ biến dạng dần qua tay người chép.
Geoffrey of Monmouth: kiếm của một vị vua chiến trận
Trong Historia Regum Britanniae, Geoffrey viết như sử gia, dù phần lớn nội dung về Arthur là truyền thuyết hoặc do ông sáng tác. Arthur ở đây là ông vua cầm quân, mang kiếm Caliburnus rèn ở đảo Avalon, giáo Ron và khiên Pridwen có vẽ hình Đức Mẹ. Không có hồ, không có tảng đá. Kiếm chỉ là vũ khí tốt nhất của vị vua mạnh nhất.
Cũng nên nói rõ: Geoffrey là nguồn văn học có ảnh hưởng rất lớn, nhưng các sử gia ngày nay không coi phần Arthur trong sách ông là sử liệu. Việc có một Arthur lịch sử hay không vẫn còn tranh cãi, và các nguồn sớm nhất nhắc tên ông đều ngắn và mơ hồ.
Thanh gươm trong đá: phép thử chọn vua
Robert de Boron, nhà thơ người Pháp, đưa vào cảnh mà ngày nay ai cũng biết. Vua Uther mất, không người nối ngôi được công nhận. Vào dịp lễ Giáng sinh, trước nhà thờ xuất hiện một tảng đá, trên đó có cái đe sắt, cắm một thanh gươm, kèm dòng chữ: ai rút được gươm sẽ là vua do Chúa chọn. Các hiệp sĩ quyền thế lần lượt thử và thất bại. Cậu thiếu niên Arthur, đi lấy gươm cho anh nuôi là Kay, rút ra dễ dàng.
Ý nghĩa của phép thử rất rõ: quyền làm vua không đến từ dòng họ được biết hay sức mạnh, mà từ sự chọn lựa của trời. Đây là một cuộc "đấu pháp" trong đó không ai đánh ai. Người thắng là người được vật thiêng chấp nhận.
Excalibur từ hồ: kiếm và vỏ kiếm
Trong phần tiếp Post-Vulgate và trong Malory, thanh gươm đầu tiên bị gãy khi Arthur giao đấu với vua Pellinore. Merlin dẫn Arthur tới một hồ nước, thấy một cánh tay mặc áo lụa trắng giơ thanh kiếm lên khỏi mặt nước. Bà chúa Hồ cho Arthur lấy kiếm, đổi lại một món quà sẽ đòi sau.
Chi tiết đắt nhất của đoạn này là cái vỏ kiếm. Theo Malory, Merlin hỏi Arthur thích kiếm hay vỏ hơn. Arthur chọn kiếm. Merlin bảo vỏ quý gấp mười lần kiếm, vì khi còn đeo vỏ, Arthur không mất máu dù bị thương nặng tới đâu. Về sau Morgan le Fay, chị cùng mẹ khác cha của Arthur, lấy trộm vỏ kiếm và ném xuống hồ. Từ đó Arthur mất lớp bảo vệ ấy.
Đây là một bài học tương khắc thật đẹp: vũ khí tấn công không quý bằng món bảo vệ, và mất món bảo vệ mới là khởi đầu của bi kịch.
Malory và chỗ lẫn lộn tên gọi
Ngay trong Le Morte d'Arthur, Malory có đoạn gọi thanh kiếm Arthur dùng trong các trận đầu đời là Excalibur, trước cả lúc kiếm từ hồ được trao. Các nhà nghiên cứu thường giải thích đây là dấu vết của việc Malory gom nhiều nguồn Pháp khác nhau vào một bộ, không phải lúc nào cũng làm khớp. Chính sự lẫn lộn này, cộng với sức ảnh hưởng của Malory với độc giả tiếng Anh, đã gieo ra cách hiểu "Excalibur là thanh gươm trong đá".
Trả kiếm về hồ
Sau trận Camlann, Arthur bị thương nặng. Trong Malory, ông sai hiệp sĩ Bedivere ném Excalibur xuống hồ. Bedivere tiếc kiếm quý, hai lần giấu kiếm đi rồi về nói dối. Arthur biết ngay vì Bedivere tả mặt hồ chẳng có gì lạ. Lần thứ ba Bedivere ném thật. Một cánh tay nhô lên đón lấy kiếm, vung ba lần rồi chìm xuống. Trong bản văn xuôi Pháp La Mort le Roi Artu, người làm việc này là hiệp sĩ Girflet chứ không phải Bedivere.
Alfred Tennyson, nhà thơ Anh thế kỷ 19, viết lại cảnh này trong bài Morte d'Arthur (1842) và sau đưa vào bộ Idylls of the King. Câu tả cánh tay "clothed in white samite, mystic, wonderful" (khoác lụa trắng, huyền bí, kỳ diệu) của ông trở thành hình ảnh chuẩn trong tranh minh hoạ thời Victoria.
Gươm trong đá có thật ở Tuscany
Có một thanh gươm cắm trong đá có thật, và người ta có thể đến xem. Ở nhà nguyện Montesiepi, gần tu viện San Galgano thuộc vùng Tuscany, Ý, có một thanh gươm sắt cắm vào tảng đá, nay được che bằng nắp trong suốt. Truyền thuyết địa phương kể rằng hiệp sĩ Galgano Guidotti, khoảng năm 1180, quyết bỏ đời binh nghiệp đi tu, đã cắm gươm vào đá để thanh gươm thành cây thánh giá. Ở đây ý nghĩa ngược với chuyện Arthur: không rút gươm ra để làm vua, mà cắm gươm vào để từ bỏ quyền lực.
Ngoài ra, khảo cổ học tìm thấy rất nhiều kiếm thời đồ đồng và thời đồ sắt bị thả xuống sông, hồ, đầm lầy ở Anh và châu Âu, có lẽ như lễ vật. Một số học giả cho rằng tục dâng vũ khí xuống nước này có thể là tầng sâu phía sau hình ảnh trả Excalibur về hồ. Đây là một giả thuyết hấp dẫn, chưa phải điều chứng minh được.
Hai thanh kiếm trên màn ảnh
| Tác phẩm | Năm | Cách xử lý hai thanh kiếm |
|---|---|---|
| The Sword in the Stone, T. H. White | 1938 | Tiểu thuyết về tuổi thơ Arthur, kết ở cảnh rút gươm trong đá |
| The Sword in the Stone, phim hoạt hình Disney | 1963 | Dựa theo White, chỉ có gươm trong đá |
| Excalibur, John Boorman | 1981 | Gộp làm một: thanh kiếm từ hồ được cắm vào đá rồi Arthur rút ra |
Phim của Boorman là ví dụ tiêu biểu của việc gộp hai chuyện cho gọn. Trên màn ảnh thì hợp lý, nhưng người muốn đọc nguồn gốc nên biết đó là lựa chọn của nhà làm phim.
Góc nhìn hôm nay
Muốn đọc tận gốc, nên đọc theo thứ tự: đoạn Arthur trong Geoffrey of Monmouth, rồi quyển đầu và quyển cuối của Malory. Có nhiều bản dịch hiện đại của cả hai. Đọc Malory bằng bản đã hiện đại hoá chính tả sẽ dễ hơn nhiều mà vẫn giữ được giọng văn.
Ở Anh, lâu đài Tintagel ở Cornwall là nơi Geoffrey đặt chuyện Arthur thụ thai, và có nhiều hồ được người địa phương gọi là nơi Excalibur chìm, như hồ Dozmary Pool ở Bodmin Moor. Đó là truyền thuyết gắn với địa danh, nên coi như một cách du lịch theo truyện, không phải bằng chứng.
Còn ai muốn xem gươm trong đá thật thì có nhà nguyện Montesiepi ở Tuscany. Đứng trước thanh gươm ấy, bạn sẽ thấy cùng một hình ảnh có thể mang hai nghĩa trái ngược: rút gươm là nhận quyền, cắm gươm là trả quyền.
Câu hỏi thường gặp
Thanh gươm trong đá có phải là Excalibur không?
Trong các bản Pháp thế kỷ 13 và trong Malory, đó là hai thanh khác nhau: gươm trong đá chứng minh Arthur là vua, còn Excalibur được Bà chúa Hồ trao về sau khi thanh đầu bị gãy. Tuy vậy Malory có chỗ gọi lẫn tên, và nhiều phim gộp làm một. Gươm trong đá xuất hiện lần đầu trong Merlin của Robert de Boron khoảng năm 1200.
Excalibur xuất hiện lần đầu ở đâu?
Tiền thân của nó là Caledfwlch trong truyện xứ Wales Culhwch và Olwen, và Caliburnus trong Historia Regum Britanniae của Geoffrey of Monmouth khoảng năm 1136. Tên Excalibur là dạng tiếng Anh về sau, qua trung gian tiếng Pháp cổ.
Vỏ kiếm Excalibur có phép gì?
Theo Malory, người đeo vỏ kiếm không mất máu dù bị thương nặng, nên Merlin nói vỏ quý gấp mười lần kiếm. Morgan le Fay lấy trộm vỏ và ném xuống hồ, khiến Arthur mất lớp bảo vệ ấy.
Ai ném Excalibur xuống hồ?
Trong Malory là hiệp sĩ Bedivere, sau hai lần giấu kiếm và nói dối. Trong bản văn xuôi Pháp La Mort le Roi Artu thì đó là Girflet. Một cánh tay nhô lên khỏi mặt nước đón lấy kiếm.
Có thanh gươm cắm trong đá nào có thật không?
Có, ở nhà nguyện Montesiepi gần tu viện San Galgano, Tuscany, Ý. Truyền thuyết gắn nó với hiệp sĩ Galgano Guidotti, người cắm gươm vào đá khoảng năm 1180 khi từ bỏ binh nghiệp để đi tu.
