Vishvamitra và Vasishtha là hai bậc hiền triết lớn nhất của truyền thống Ấn Độ, và mối thù của họ bắt đầu từ một con bò thần. Theo phần đầu sử thi Ramayana (Bala Kanda), vua Vishvamitra muốn đoạt con bò như ý Shabala của đạo sĩ Vasishtha, thua trắng trước phép lực của một người tu hành, rồi bỏ ngai vàng, khổ tu hàng nghìn năm để chính mình trở thành bậc brahmarshi ngang hàng đối thủ.
Nguồn của câu chuyện
Bản được kể nhiều nhất nằm trong Ramayana của Valmiki, quyển thứ nhất (Bala Kanda). Trong sử thi, đây là truyện lồng: khi hoàng tử Rama theo Vishvamitra tới thành Mithila, tư tế Shatananda, con của hiền triết Gautama, kể cho Rama nghe về quá khứ của vị thầy đang đứng cạnh chàng. Nghĩa là người đọc gặp Vishvamitra như một bậc thầy đáng kính trước, rồi mới biết ông từng là một ông vua nóng giận.
Mối kình địch giữa hai người còn xuất hiện ở Mahabharata và nhiều Purana, với chi tiết khác nhau. Bài này đi theo bản Ramayana, và đánh dấu chỗ nào lấy từ nguồn khác. Cần nói thêm: số hiệu chương (sarga) khác nhau giữa các bản in, nên người đọc nên tra theo tên nhân vật hơn là theo số.
Cuộc viếng thăm và con bò Shabala
Vishvamitra lúc ấy là một vị vua, con của vua Gadhi, dòng dõi Kushika. Một lần đi tuần thú khắp đất nước cùng đạo quân lớn, ông ghé am của Vasishtha. Vị đạo sĩ mời cả nhà vua lẫn toàn quân dùng bữa. Một người tu hành sống trong rừng lấy đâu ra thức ăn cho cả đạo quân? Vasishtha gọi con bò Shabala (còn đọc là Sabala), một con bò như ý thuộc dòng Kamadhenu. Shabala tạo ra đủ món ăn, thức uống cho tất cả.
Nhà vua lập tức muốn có con bò. Ông đề nghị đổi bằng một khoản khổng lồ: hàng trăm nghìn con bò, voi trang sức vàng, xe ngựa, ngựa tốt. Vasishtha từ chối. Ông giải thích: Shabala là tất cả những gì ông có để làm lễ tế, dâng cúng tổ tiên, giữ đời sống tu hành; không có giá nào mua được.
Cướp bằng vũ lực
Không mua được, Vishvamitra sai quân bắt con bò đi. Shabala vùng thoát, chạy về với Vasishtha, khóc hỏi vì sao ông bỏ rơi nó. Vasishtha đáp rằng ông không bỏ nó, nhưng nhà vua có quân đội, còn ông chỉ là người tu. Shabala trả lời một ý trở thành tâm điểm của cả câu chuyện: sức mạnh của bậc brahmin lớn hơn sức mạnh của kshatriya, hãy ra lệnh cho nó.
Ván thứ nhất: đạo quân sinh ra từ con bò
Vasishtha ra lệnh. Shabala tạo ra những đạo quân. Văn bản kể tên các dân tộc sinh ra từ nó: người Pahlava, rồi người Shaka và Yavana, người Kamboja, và nhiều dân khác. Đây là chi tiết thú vị với nhà sử học: những tên ấy là tên các dân ngoại quốc mà người Ấn cổ biết tới (Pahlava thường được hiểu là người Parthia, Yavana là người Hy Lạp, Shaka là người Scythia). Sự có mặt của họ trong truyện là một trong các manh mối để học giới bàn về niên đại của từng lớp văn bản Ramayana.
Đạo quân của nhà vua bị đánh tan. Một trăm người con trai của Vishvamitra lao vào Vasishtha; theo văn bản, vị đạo sĩ chỉ phát ra một tiếng "hum" và họ hoá thành tro. Truyện kể sự việc rất ngắn, như một phép thuật hơn là một trận đánh.
Ván thứ hai: kho vũ khí thần và cây gậy brahmadanda
Vishvamitra trao nước cho một người con còn lại, lên Himalaya khổ tu để cầu thần Shiva. Hài lòng vì sự khổ hạnh, Shiva ban cho ông toàn bộ các loại vũ khí thần, những astra mà các thần và quỷ biết. Đầy tự tin, Vishvamitra quay lại.
Ông bắn phá am của Vasishtha. Các đạo sĩ trong am chạy tán loạn. Vasishtha đứng ra, giơ cây gậy của mình, gậy brahmadanda, gậy của Brahman. Từng vũ khí thần một bị cây gậy nuốt hết. Cuối cùng Vishvamitra phóng Brahmastra, vũ khí mạnh nhất. Cây gậy nuốt luôn cả nó.
| Ván | Vishvamitra dùng | Vasishtha dùng | Kết quả |
|---|---|---|---|
| Đòi bằng của cải | Bò, voi, xe, ngựa | Lời từ chối | Không đổi được |
| Cướp bằng quân | Đạo quân hoàng gia | Các đạo quân do Shabala tạo ra | Quân nhà vua tan |
| Tấn công bằng phép | Toàn bộ vũ khí thần Shiva ban, kể cả Brahmastra | Một cây gậy gỗ của người tu | Gậy nuốt hết vũ khí |
Chính ở đây Vishvamitra thốt lên câu nổi tiếng nhất của truyện, thường được trích bằng tiếng Phạn: dhig balam kshatriya balam, brahma tejo balam balam, đại ý: "Nhục thay sức mạnh của kshatriya; sức mạnh thật là uy lực của brahmin". Ông quyết định từ bỏ con đường của vua chúa, tự mình trở thành một brahmin.
Ngàn năm khổ tu: những phép thử dọc đường
Phần sau của câu chuyện là một chuỗi thử thách kéo dài, và mỗi lần Vishvamitra suýt đạt được thì lại tự làm hỏng:
- Vua Trishanku: Vishvamitra dùng phép lực khổ tu đưa vua Trishanku lên trời bằng cả xác phàm, việc Vasishtha và các con ông từ chối làm. Các thần đẩy Trishanku xuống, Vishvamitra giữ ông lơ lửng giữa trời và tạo ra một bầu trời sao mới quanh ông. Phép lực tiêu hao, và đây lại là một lần cạnh tranh gián tiếp với Vasishtha.
- Nàng tiên Menaka: thần Indra sai tiên nữ Menaka tới làm ông xao lãng. Ông sống cùng nàng nhiều năm rồi mới tỉnh ngộ. Truyền thống về sau kể con gái của họ là nàng Shakuntala, nhân vật chính trong vở kịch của Kalidasa.
- Nàng tiên Rambha: lần sau, ông nổi giận và nguyền tiên nữ Rambha hoá đá, rồi nhận ra cơn giận lại làm mất hết công tu.
Mỗi lần, thần Brahma trao cho ông một danh hiệu, nhưng chưa phải cái ông muốn: trước là rajarshi (vua hiền triết), rồi rishi, rồi maharshi. Chỉ khi ông chế ngự được cả dục vọng lẫn giận dữ, Brahma mới gọi ông là brahmarshi. Vishvamitra vẫn chưa thoả: ông muốn chính Vasishtha thừa nhận. Và Vasishtha thừa nhận. Cuộc đấu dài nhất trong thần thoại Ấn Độ kết thúc không bằng một bên bị diệt, mà bằng một lời công nhận.
Đằng sau truyền thuyết: hai dòng thi sĩ trong Rig Veda
Cả hai cái tên đều có trong văn bản cổ nhất của Ấn Độ, Rig Veda. Theo truyền thống, Vishvamitra và dòng họ ông là tác giả của Quyển 3 (Mandala 3), trong đó có câu kệ Gayatri nổi tiếng (Rig Veda 3.62.10). Vasishtha và dòng họ ông gắn với Quyển 7.
Trong cả hai quyển đều có vua Sudas của dòng Bharata. Quyển 3 có bài thơ kể Vishvamitra giúp người Bharata vượt hai con sông Vipash và Shutudri. Quyển 7 có những bài về "trận mười vua", nơi Sudas thắng liên minh mười tộc, và Vasishtha là người cầu nguyện cho ông. Một số học giả cho rằng hai dòng tư tế từng lần lượt phục vụ cùng một vị vua và có thể đã cạnh tranh nhau thật; truyện con bò về sau là cách huyền thoại hoá một mối kình địch cũ. Đây là giả thuyết, không phải điều đã chứng minh.
Góc nhìn hôm nay
- Bài học của câu chuyện: người Ấn thường dùng nó để nói về sức mạnh của tu dưỡng và sự tự chế, hơn là về đẳng cấp. Vishvamitra là ví dụ về một người đổi được con đường bằng nỗ lực, dù phải trả giá rất lâu.
- Đọc: các bản dịch tiếng Anh của Ramayana bản Valmiki theo ấn bản phê bình (dự án do Robert P. Goldman chủ biên) có chú thích kỹ cho Bala Kanda. Bản kể lại của R. K. Narayan dễ đọc hơn nhưng lược nhiều.
- Xem tranh: họa sĩ Raja Ravi Varma (thế kỷ 19) vẽ cảnh Vishvamitra và Menaka, một trong những hình ảnh phổ biến nhất về câu chuyện này ở Ấn Độ.
- Đọc so sánh: đặt truyện này cạnh cuộc đấu của Moses với pháp sư Ai Cập để thấy hai cách giải bài toán "quyền lực nhà vua đấu với người của thần linh".
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Vishvamitra và Vasishtha thù nhau?
Theo Ramayana, Vishvamitra khi còn làm vua muốn có con bò như ý Shabala của Vasishtha. Vasishtha không đổi, nhà vua cướp bằng vũ lực, rồi thua cả về quân lẫn về phép. Từ đó ông quyết tâm tu luyện để trở thành brahmarshi, ngang hàng Vasishtha.
Kamadhenu và Shabala khác nhau thế nào?
Kamadhenu là con bò như ý của thần thoại Ấn Độ, mẹ của mọi loài bò, cho mọi thứ người ta mong. Trong Ramayana, con bò của Vasishtha tên Shabala; nhiều bản và nhiều nguồn khác coi nó là Kamadhenu hoặc con của Kamadhenu, như Nandini trong Mahabharata.
Brahmadanda là gì?
Brahmadanda là cây gậy của Vasishtha, mang uy lực của Brahman. Trong truyện, nó nuốt hết mọi vũ khí thần mà Vishvamitra phóng tới, kể cả Brahmastra. Nó là hình ảnh cho sức mạnh tinh thần thắng sức mạnh vũ khí.
Vishvamitra có phải là người viết câu kệ Gayatri không?
Theo truyền thống Ấn Độ, câu kệ Gayatri (Rig Veda 3.62.10) được gán cho Vishvamitra, vì Quyển 3 của Rig Veda thuộc dòng thi sĩ của ông. Đó là ghi nhận truyền thống, không phải tư liệu tiểu sử theo nghĩa hiện đại.
Ai kể chuyện Vishvamitra cho Rama nghe?
Trong Bala Kanda, tư tế Shatananda kể chuyện này khi Rama và Vishvamitra tới thành Mithila. Shatananda là con của hiền triết Gautama và nàng Ahalya, người Rama vừa giải thoát trên đường đi.
