Simon Magus (Simon pháp sư) là một người làm phép ở Samaria, được nhắc trong sách Công vụ Tông đồ chương 8 vì đã xin mua bằng tiền quyền ban Thánh Thần và bị thánh Phêrô quở trách. Cuộc đấu phép nổi tiếng giữa hai người ở Roma, khi Simon bay lên trên quảng trường rồi rơi xuống nhờ lời cầu nguyện của Phêrô, thì không có trong Kinh Thánh mà đến từ một ngụy thư cuối thế kỷ 2 là Công vụ Phêrô.
Hai lớp nguồn khác nhau
Câu chuyện Simon Magus là ví dụ rất rõ cho việc một nhân vật Kinh Thánh ngắn ngủi được truyền thuyết thêm thắt dần. Muốn hiểu đúng thì phải xếp nguồn theo lớp:
| Nguồn | Niên đại ước tính | Nói gì về Simon |
|---|---|---|
| Công vụ Tông đồ 8:9–24 (Tân Ước) | Cuối thế kỷ 1 | Người làm phép ở Samaria, chịu phép rửa, xin mua quyền năng, bị Phêrô quở |
| Justin Tử đạo, Hộ giáo thư thứ nhất | Giữa thế kỷ 2 | Người làng Gitta ở Samaria, tới Roma thời hoàng đế Claudius, được tôn như thần |
| Irenaeus, Chống lạc giáo | Khoảng năm 180 | Coi Simon là thủy tổ của các lạc giáo, đi cùng một người đàn bà tên Helena |
| Công vụ Phêrô (ngụy thư) | Cuối thế kỷ 2 | Cuộc đấu phép ở Roma, chuyến bay và cú rơi |
| Các văn bản Pseudo-Clement | Thế kỷ 3–4 (gốc có thể sớm hơn) | Những cuộc tranh luận dài giữa Phêrô và Simon ở các thành ven biển |
Kinh Thánh chỉ có hàng đầu. Mọi thứ khác là văn chương và truyền thống của các Giáo hội thời sơ kỳ, có giá trị lớn về lịch sử tư tưởng nhưng không phải văn bản Kinh Thánh.
Trong sách Công vụ: người muốn mua phép
Công vụ Tông đồ kể rằng ở một thành của Samaria có một người tên Simon, từ lâu làm phép khiến dân chúng kinh ngạc. Người ta gọi ông là "quyền năng của Thiên Chúa, quyền năng gọi là lớn". Khi Philípphê tới rao giảng và làm dấu lạ, nhiều người tin và chịu phép rửa, và chính Simon cũng tin, chịu phép rửa, rồi theo sát Philípphê, kinh ngạc trước các dấu lạ.
Rồi các tông đồ Phêrô và Gioan được sai từ Giêrusalem xuống. Hai ông đặt tay trên những người đã chịu phép rửa, và họ nhận được Thánh Thần. Simon thấy vậy, đem tiền tới xin: xin các ông cho tôi quyền ấy, để tôi đặt tay trên ai thì người đó cũng nhận được Thánh Thần.
Phêrô đáp gay gắt, đại ý: tiền bạc của anh hãy tiêu tan cùng với anh, vì anh tưởng lấy tiền mà mua được ơn của Thiên Chúa. Ông bảo Simon hãy sám hối. Câu chuyện trong sách Công vụ kết thúc bằng lời Simon xin các tông đồ cầu nguyện cho mình. Không có trận đấu phép nào, không có chuyến bay nào, và sách không nói Simon về sau ra sao.
Chữ "simony" ra đời từ đây
Từ tên Simon, tiếng Latin Giáo hội đặt ra chữ simonia, tiếng Anh simony, chỉ tội mua bán chức vụ hay ơn thánh trong Giáo hội. Đây là vấn đề lớn của Giáo hội phương Tây thời trung đại; các cuộc cải cách thế kỷ 11 chống mua bán chức thánh lấy chính tên Simon làm khẩu hiệu. Dante, trong Hỏa ngục khúc 19, đặt những kẻ mua bán chức thánh cắm đầu xuống hố, và khúc thơ mở bằng lời gọi thẳng Simon pháp sư.
Justin và bức tượng "thần Simon"
Khoảng giữa thế kỷ 2, nhà biện giáo Justin, người gốc Samaria, viết rằng Simon đã tới Roma thời hoàng đế Claudius, được dân Roma tôn như thần, và có một bức tượng dựng cho ông trên đảo giữa sông Tiber với dòng chữ Latin nghĩa là "Kính thần Simon thánh".
Năm 1574, người ta tìm thấy trên đảo Tiber một bệ đá khắc chữ SEMONI SANCO DEO FIDIO. Đây là lời đề tặng thần Semo Sancus Dius Fidius, một vị thần cổ của người Sabine liên quan tới lời thề. Nhiều học giả cho rằng Justin, hoặc người kể cho ông, đã đọc nhầm một bệ đá kiểu này thành "Simoni Deo Sancto". Lời giải thích này được chấp nhận rộng rãi, dù không thể chứng minh đó đúng là bệ đá Justin nói tới.
Trong Công vụ Phêrô: cuộc đấu phép ở Roma
Công vụ Phêrô là một ngụy thư viết bằng tiếng Hy Lạp vào cuối thế kỷ 2; phần lớn còn lại qua bản dịch Latin trong một bản thảo lưu ở Vercelli, miền bắc nước Ý. Ở đây Simon trở thành đối thủ chính của Phêrô tại Roma, và hai người đấu với nhau qua một loạt dấu lạ:
- Con chó biết nói: Phêrô sai một con chó tới nhà nơi Simon ở để gọi Simon ra, và con chó cất tiếng người truyền lời.
- Con cá hun khói sống lại: để chứng tỏ cho dân chúng, Phêrô thả một con cá đã hun khói xuống hồ và nó bơi đi.
- Cuộc thi làm người chết sống lại: trên quảng trường, trước mặt viên trưởng quan Roma, hai bên được thách làm sống lại một thanh niên đã chết. Simon chỉ làm được đầu người chết cử động; Phêrô làm cho người ấy đứng dậy.
- Chuyến bay: Simon tuyên bố sẽ bay lên với Thiên Chúa, và trước đám đông, ông bay lên trên các mái nhà và đền đài của Roma. Phêrô cầu nguyện xin cho Simon rơi xuống nhưng đừng chết. Simon rơi, gãy chân, được khiêng đi và ít lâu sau qua đời ở một thành ngoài Roma.
Cấu trúc này quen thuộc với ai đã đọc chuyện Moses trước Pharaoh: hai bên làm cùng một loại việc, bên kia làm được một phần, bên này làm trọn. Nhưng cũng có nét riêng: Phêrô trong ngụy thư không chỉ thắng, ông còn xin cho đối thủ đừng chết, như muốn giữ lại cơ hội sám hối mà sách Công vụ đã mở ra.
Những tranh luận trong văn bản Pseudo-Clement
Bộ Recognitiones và Homiliae được gán cho Clement thành Roma (thực ra không phải của ông, nên gọi là Pseudo-Clement) kể Phêrô đi theo Simon qua các thành ven biển xứ Syria và tranh luận với ông nhiều ngày. Ở đây cuộc đấu chủ yếu bằng lý lẽ thần học chứ không bằng phép. Các học giả đọc bộ văn bản này như cửa sổ nhìn vào những tranh cãi giữa các nhóm Kitô hữu sơ kỳ, và một số cho rằng nhân vật "Simon" trong đó đôi chỗ là cái bóng che cho một đối thủ khác. Đây là chuyện còn bàn cãi.
Simon trong tranh và nhà thờ ở Roma
- Nhà thờ Santa Francesca Romana, ngay trong khu Quảng trường La Mã, giữ một phiến đá mà truyền thống nói in dấu đầu gối của Phêrô khi ông quỳ cầu nguyện lúc Simon bay. Đây là truyền thống đạo đức bình dân, không phải bằng chứng lịch sử.
- Nhà nguyện Brancacci ở Firenze: bức bích họa của Filippino Lippi vẽ cảnh Phêrô và Phaolô tranh luận với Simon trước hoàng đế Nero, cạnh cảnh Phêrô chịu đóng đinh.
- Benozzo Gozzoli: có một tấm tranh nhỏ thế kỷ 15 vẽ cảnh Simon rơi từ trên không, nay thuộc Bộ sưu tập Hoàng gia Anh.
- Trên các đầu cột Romanesque ở Pháp, như ở nhà thờ Saint-Lazare tại Autun, cảnh Simon rơi cũng được khắc lại, cho thấy câu chuyện phổ biến tới mức nào ở châu Âu trung đại.
Góc nhìn hôm nay
Simon Magus là trường hợp tiêu biểu để tập phân biệt nguồn. Một người đọc cẩn thận có thể tự làm bài tập: mở Công vụ Tông đồ 8:9–24, đọc hết mười sáu câu, rồi gạch ra những chi tiết mình "tưởng là có" (bay, rơi, Roma, Nero) mà thật ra không có. Sau đó đọc bản dịch Công vụ Phêrô trong các tuyển tập ngụy thư Tân Ước, như tuyển của J. K. Elliott, để thấy những chi tiết ấy từ đâu tới.
Câu chuyện cũng cho thấy cách một xã hội dùng hình tượng "người làm phép" để vạch ranh giới: ở đây, ranh giới giữa ơn ban nhưng không và quyền năng có thể mua bán. Bài học về chữ simony vẫn được nhắc trong luật Giáo hội ngày nay.
Câu hỏi thường gặp
Simon Magus là ai?
Simon Magus là một người làm phép ở Samaria, được kể trong Công vụ Tông đồ 8:9–24. Ông chịu phép rửa rồi xin mua bằng tiền quyền ban Thánh Thần và bị thánh Phêrô quở trách. Truyền thống Kitô giáo sơ kỳ về sau biến ông thành đối thủ lớn của Phêrô.
Simon Magus bay lên rồi rơi xuống có trong Kinh Thánh không?
Không. Chuyện Simon bay trên Roma và rơi xuống nhờ lời cầu nguyện của Phêrô đến từ ngụy thư Công vụ Phêrô, viết cuối thế kỷ 2. Sách Công vụ Tông đồ trong Tân Ước không kể chuyện này.
Simony nghĩa là gì?
Simony là tội mua bán chức vụ hoặc ơn thánh trong Giáo hội, đặt tên theo Simon Magus, người đã xin mua quyền năng của các tông đồ. Đây là chủ đề lớn trong các cuộc cải cách Giáo hội thế kỷ 11.
Bức tượng "thần Simon" ở Roma có thật không?
Justin Tử đạo viết rằng có một bức tượng như vậy trên đảo Tiber. Năm 1574 người ta tìm thấy ở đó một bệ đá đề tặng thần Semo Sancus của người Sabine, và nhiều học giả cho rằng Justin đã hiểu nhầm một dòng chữ kiểu này.
Simon Magus chết như thế nào?
Kinh Thánh không nói. Theo ngụy thư Công vụ Phêrô, sau khi rơi từ trên không và gãy chân, Simon được đưa ra khỏi Roma và qua đời ít lâu sau. Các nguồn khác kể khác, nên không có một kết cục duy nhất.
