Trận Mag Tuired thứ hai là cuộc chiến trong thần thoại Ireland giữa tộc thần Tuatha Dé Danann và tộc Fomoire, kể trong văn bản tiếng Ireland trung đại Cath Maige Tuired. Người xoay chuyển cuộc chiến là Lugh, vị thần trẻ "giỏi mọi nghề", người đã vào được cung Tara chỉ vì không ai trong đó có đủ ngần ấy tài. Trận đánh khép lại khi Lugh dùng ná bắn trúng con mắt độc của Balor, chính ông ngoại mình.
Văn bản gốc và cách đọc nó
Cath Maige Tuired ("Trận Mag Tuired") còn lại chủ yếu trong một bản thảo thế kỷ 16 (Harley 5280, nay ở Thư viện Anh). Ngôn ngữ của văn bản cho thấy nó được soạn sớm hơn nhiều, có lẽ trong khoảng thế kỷ 9 tới thế kỷ 12; niên đại cụ thể còn được bàn. Bản dịch tiếng Anh chuẩn được giới nghiên cứu dùng là của Elizabeth A. Gray, do Hội Văn bản Ireland in năm 1982.
Người chép những văn bản này là tu sĩ Kitô giáo. Họ ghi lại chuyện về các vị thần cũ như về một tộc người thời tiền sử của Ireland, không phải như thần để thờ. Khi đọc, nên nhớ lớp lọc ấy: Tuatha Dé Danann trong văn bản vừa giống thần, vừa giống những bậc tiền nhân có phép.
Còn có một "Trận Mag Tuired thứ nhất", kể trong văn bản riêng, nơi Tuatha Dé thắng tộc Fir Bolg để giành Ireland. Trong trận đó, vua Nuada mất một cánh tay, và theo luật, một vị vua không còn lành lặn thì không được trị vì. Đó là gốc rễ của mọi rắc rối dẫn tới trận thứ hai.
Vua Bres và ách của tộc Fomoire
Khi Nuada mất ngôi, Tuatha Dé chọn Bres làm vua. Bres là con lai: mẹ thuộc Tuatha Dé, cha là một hoàng tử Fomoire. Ông trị vì tồi. Theo văn bản, dưới thời Bres, các vị thần lớn bị bắt làm việc nặng: thần Ogma phải khuân củi, thần Dagda phải xây thành luỹ. Tệ nhất, nhà vua keo kiệt: khách tới không được mời ăn, miệng các quan không thơm mùi bia.
Một thi sĩ tên Coirpre, bị tiếp đãi tồi tệ, đã làm một bài thơ châm biếm Bres. Trong văn hoá Ireland cổ, lời châm biếm của thi sĩ có sức mạnh thật: văn bản kể đó là bài châm biếm đầu tiên được làm ở Ireland, và từ đó vận của Bres suy dần. Đây là một dạng "đấu phép" rất Ireland: bằng lời thơ.
Trong khi đó, thầy thuốc Dian Cécht và người thợ kim loại Creidne làm cho Nuada một cánh tay bằng bạc cử động được; về sau con trai Dian Cécht là Miach còn làm cho tay thịt mọc lại. Nuada lành lặn, Bres bị buộc thoái vị, và Bres chạy sang phía Fomoire, gom quân để giành lại ngôi.
Lugh ở cổng Tara: cuộc thi nghề nổi tiếng
Đây là cảnh được kể lại nhiều nhất. Một chàng trai lạ tới cổng cung Tara, nơi vua Nuada đang mở tiệc. Người gác cổng hỏi: anh có nghề gì? Không ai được vào Tara nếu không có một nghề.
| Lugh tự xưng | Người gác cổng đáp |
|---|---|
| Thợ mộc | Đã có thợ mộc rồi |
| Thợ rèn | Đã có thợ rèn |
| Chiến binh vô địch | Đã có người vô địch |
| Người chơi đàn hạc | Đã có |
| Anh hùng | Đã có |
| Thi sĩ và người thuộc sử | Đã có |
| Người làm phép | Đã có nhiều người làm phép |
| Thầy thuốc | Đã có Dian Cécht |
| Người rót rượu | Đã có |
| Thợ đồng | Đã có Creidne |
Lugh hỏi lại: vậy trong cung có ai giỏi tất cả những nghề ấy không? Không có. Thế thì cung đã có người như ông chưa? Người gác cổng vào báo, và Lugh được gọi là Samildánach, "người giỏi nhiều nghề cùng lúc". Văn bản kể vua cho đem bàn cờ fidchell ra thử, và Lugh thắng mọi ván. Nuada nhường cả ghế vua cho chàng ngồi một thời gian để lo việc chiến tranh.
Cảnh này đáng chú ý vì đặt ra luật ngược với mọi cuộc đấu khác: không phải giỏi nhất một việc, mà là duy nhất giỏi mọi việc. Lugh thắng mà không cần đánh bại ai.
Chuẩn bị chiến tranh: mỗi vị thần một phép
Trước trận, Lugh hỏi từng người sẽ góp gì. Câu trả lời của họ là một bảng liệt kê nghề nghiệp có phép:
- Goibniu, thợ rèn: hứa rèn mũi giáo không bao giờ trượt, và dù trận kéo dài bảy năm, giáo gãy bao nhiêu ông thay bấy nhiêu.
- Dian Cécht, thầy thuốc: người bị thương sẽ được chữa lành cho kịp ra trận sáng hôm sau. Văn bản nhắc tới một giếng tên Sláine, nơi thầy thuốc đọc phép trên nước để hồi sức cho chiến binh.
- Các pháp sư và tư tế: làm cho núi non Ireland đổ về phía quân thù, hồ và sông ẩn đi, lửa trời và mưa máu đổ xuống đầu đối phương.
- Thi sĩ: châm biếm quân thù để làm họ mất tinh thần.
- Morrígan, nữ thần chiến trận: cũng hứa góp phần.
Đọc đoạn này giống xem một đội hình: chiến tranh trong thần thoại Ireland không chỉ là đấu sức, mà là đấu cả nghề thủ công, y thuật, thơ ca và phép thuật.
Trận đánh và con mắt của Balor
Tuatha Dé muốn giữ Lugh an toàn vì quá quý tài chàng, nhưng Lugh thoát ra trận. Văn bản tả ông đi vòng quanh quân mình, đứng một chân, nhắm một mắt, đọc một bài thơ phép để tiếp sức cho quân. Tư thế này, gọi là corrguinecht, được nhắc ở vài văn bản Ireland khác như một tư thế làm phép.
Bên Fomoire có Balor, người có một con mắt độc. Mắt ấy chỉ mở trên chiến trường; bốn người phải dùng móc nâng mí mắt lên, và đạo quân nào bị nó nhìn thì không địch nổi. Văn bản giải thích con mắt nhiễm độc vì thuở nhỏ Balor nhìn trộm khói của một vạc phép do các pháp sư của cha mình nấu.
Khi mí mắt Balor được nâng lên, Lugh bắn một viên đá bằng ná. Viên đá đẩy con mắt xuyên ra phía sau, và cái nhìn độc rơi vào chính quân Fomoire. Điều làm cảnh này thành bi kịch là: Lugh là cháu ngoại của Balor, con của Ethniu, con gái Balor, và Cian thuộc Tuatha Dé. Trong truyền thống dân gian Ireland đời sau còn có truyện kể Balor từng được tiên tri rằng sẽ bị cháu ngoại giết, nên đã giam con gái trong tháp, nhưng truyện đó thuộc các bản kể muộn, không có trong Cath Maige Tuired.
Kết cục của Bres cũng đáng kể: bị bắt, ông mặc cả để giữ mạng bằng hiểu biết về nghề nông, và cuối cùng chỉ cho Tuatha Dé biết khi nào cày, khi nào gieo, khi nào gặt. Một cuộc chiến của các vị thần kết thúc bằng một bài học canh tác.
Góc nhìn hôm nay: Lugh còn ở đâu
- Lễ Lughnasadh: lễ hội đầu mùa gặt vào khoảng đầu tháng 8 ở Ireland mang tên Lugh. Trong tiếng Ireland hiện đại, tháng 8 là Lúnasa. Truyền thống leo núi Croagh Patrick vào chủ nhật cuối tháng 7 được nhiều nhà nghiên cứu, như Máire MacNeill, coi là có gốc từ các cuộc tụ họp mùa Lughnasadh.
- Thần Lugus ở Gaul: nhiều học giả nối Lugh với thần Lugus của người Celt lục địa; tên thành phố Lyon thời La Mã là Lugdunum, thường được giải thích là "pháo đài của Lugus". Mối nối này được chấp nhận rộng nhưng không phải không ai phản bác.
- Đến nơi: vùng Moytirra ở hạt Sligo, miền tây bắc Ireland, được truyền thống gắn với Mag Tuired, có các mộ đá tiền sử. Đồi Tara ở hạt Meath là di tích quốc gia mở cửa cho khách.
- Đọc: bản dịch của Elizabeth A. Gray; tuyển Early Irish Myths and Sagas của Jeffrey Gantz cho thêm bối cảnh văn học Ireland trung đại.
Câu hỏi thường gặp
Lugh là ai trong thần thoại Ireland?
Lugh là một vị thần của tộc Tuatha Dé Danann, nổi tiếng vì giỏi mọi nghề, được gọi là Samildánach. Trong Cath Maige Tuired, ông lãnh đạo Tuatha Dé trong trận Mag Tuired thứ hai và hạ Balor của tộc Fomoire.
Vì sao Lugh được vào cung Tara?
Người gác cổng chỉ cho vào ai có một nghề mà cung chưa có. Lugh kể ra lần lượt mười nghề, nghề nào cũng đã có người, nhưng không ai giỏi tất cả cùng lúc. Vì thế ông được nhận vào, rồi thắng mọi ván cờ fidchell.
Balor là ai?
Balor là thủ lĩnh tộc Fomoire, có một con mắt độc làm tê liệt đạo quân nào bị nó nhìn. Ông là ông ngoại của Lugh. Trong trận Mag Tuired thứ hai, Lugh dùng ná bắn trúng con mắt ấy.
Trận Mag Tuired thứ hai được ghi lại ở đâu?
Trận được kể trong văn bản tiếng Ireland trung đại Cath Maige Tuired, còn lại chủ yếu trong bản thảo Harley 5280 thế kỷ 16 ở Thư viện Anh. Văn bản được soạn sớm hơn nhiều; bản dịch tiếng Anh chuẩn là của Elizabeth A. Gray năm 1982.
Lughnasadh là lễ gì?
Lughnasadh là lễ hội đầu mùa gặt của người Gael, vào khoảng ngày 1 tháng 8, mang tên thần Lugh. Trong tiếng Ireland hiện đại, tháng 8 vẫn gọi là Lúnasa.
