Ceridwen và Gwion Bach là hai nhân vật trong truyện Hanes Taliesin ("Chuyện Taliesin") của xứ Wales. Cậu bé Gwion được sai khuấy vạc thuốc phép suốt một năm, vô tình nếm ba giọt và có được mọi hiểu biết. Bà phù thuỷ Ceridwen đuổi theo, hai bên lần lượt hoá thành thỏ và chó săn, cá và rái cá, chim và diều hâu, hạt lúa và gà mái; bà nuốt hạt lúa, mang thai và sinh lại cậu, đứa trẻ sau thành nhà thơ Taliesin.
Câu chuyện đến từ đâu
Nên tách rõ ba thứ hay bị trộn vào nhau:
- Taliesin lịch sử: một nhà thơ thế kỷ 6 được các nguồn Wales nhắc tới, làm thơ ca ngợi các vua miền Bắc Anh như Urien xứ Rheged.
- Llyfr Taliesin (Sách Taliesin): một bản thảo chép tay khoảng đầu thế kỷ 14, nay ở Thư viện Quốc gia Wales, chứa thơ gán cho Taliesin. Trong đó có những bài thơ kiểu "ta đã từng là…", nói giọng một người đã sống qua nhiều hình dạng.
- Hanes Taliesin: câu chuyện về sự ra đời kỳ lạ của Taliesin. Bản đầy đủ sớm nhất còn lại nằm trong bộ biên niên sử của Elis Gruffydd, một người lính Wales viết vào khoảng giữa thế kỷ 16. Các mẩu chuyện có thể cổ hơn nhiều, nhưng văn bản ta có là muộn.
Nhiều người nghĩ Hanes Taliesin là một phần của Mabinogion. Thực ra không phải. Charlotte Guest đưa nó vào bản dịch tiếng Anh Mabinogion của bà ở thế kỷ 19, nên từ đó người đọc quen tìm nó ở đấy, nhưng nó không thuộc hai bản thảo cổ chứa Bốn nhánh Mabinogi. Các bản dịch hiện đại, như bản của Sioned Davies, thường không xếp nó vào.
Cái vạc một năm một ngày
Theo truyện, ở vùng hồ Tegid (hồ Bala ngày nay, ở bắc Wales) có một người tên Tegid Foel và vợ là Ceridwen. Họ có một người con trai rất xấu, tên Morfran, còn được gọi là Afagddu ("bóng tối hoàn toàn"). Thương con, Ceridwen quyết định nấu một vạc thuốc theo sách của các nhà hiền triết, để con mình có được trí tuệ và tài tiên tri, bù cho dung mạo.
Vạc phải sôi liên tục một năm và một ngày, cho tới khi cô lại được ba giọt chứa toàn bộ phép lực. Ceridwen đi hái thảo dược theo đúng giờ, đúng mùa. Bà giao việc giữ lửa cho một ông già mù tên Morda và giao việc khuấy vạc cho một cậu bé quê ở Llanfair Caereinion, tên Gwion Bach (Gwion Bé).
Ngày cuối, ba giọt sôi trào bắn lên ngón tay cái của Gwion. Cậu bị bỏng, theo phản xạ đưa ngón tay vào miệng. Ngay lập tức cậu biết mọi chuyện, và điều đầu tiên cậu biết là Ceridwen sẽ giết mình. Phần còn lại trong vạc trở thành chất độc; vạc vỡ, nước chảy ra suối, làm chết đàn ngựa của Gwyddno Garanhir. Gwion bỏ chạy.
Cuộc rượt đuổi bốn chặng
Đây là phần nổi tiếng nhất, một cuộc đấu phép không có lời nào, chỉ có biến hình. Mỗi lần Gwion hoá thành một con vật để trốn, Ceridwen hoá thành con vật săn đúng con đó.
| Chặng | Gwion hoá thành | Ceridwen hoá thành | Môi trường |
|---|---|---|---|
| 1 | Thỏ rừng | Chó săn xám | Đất liền |
| 2 | Cá | Rái cá | Sông nước |
| 3 | Chim | Diều hâu | Trên không |
| 4 | Một hạt lúa mì giữa đống lúa trong kho | Gà mái đen | Trong nhà |
Ceridwen trong lốt gà mái bới đống lúa và nuốt hạt lúa là Gwion. Cuộc đấu kết thúc ở đó, nhưng câu chuyện thì không: bà mang thai.
Vì sao thứ tự này hay
Bốn chặng đi qua đủ bốn cõi: đất, nước, trời, và cuối cùng là chốn của con người với kho lúa. Gwion càng lúc càng nhỏ đi, từ con thỏ tới một hạt lúa, như cố biến mất giữa đám đông. Ceridwen thì không bao giờ đổi chiến thuật: luôn là con thú săn đúng con mồi. Và cái kết đảo ngược hẳn: kẻ đuổi nuốt được con mồi, nhưng rốt cuộc lại sinh ra nó.
Đứa trẻ trong túi da và chàng Elffin
Chín tháng sau, Ceridwen sinh một bé trai. Bà định giết đứa trẻ nhưng không nỡ vì nó quá đẹp. Bà khâu bé vào một chiếc túi da (có bản nói thuyền da) và thả xuống nước. Chiếc túi trôi tới đập bắt cá của Gwyddno Garanhir, người đã mất đàn ngựa vì nước vạc.
Người tìm thấy là Elffin, con trai Gwyddno, một chàng trai vốn kém may mắn. Mở túi ra thấy vầng trán đứa trẻ sáng rỡ, chàng thốt lên "tal iesin", nghĩa là "trán sáng", và đó thành tên của bé: Taliesin. Đứa bé còn đỏ hỏn đã cất lời thành thơ an ủi Elffin. Phần sau của truyện kể Taliesin lớn lên ở triều đình vua Maelgwn Gwynedd, đấu tài thơ với các thi sĩ triều đình và làm họ chỉ còn biết lắp bắp, để giải cứu Elffin khỏi ngục.
Như vậy Hanes Taliesin có hai cuộc đấu phép: cuộc rượt biến hình ở phần đầu, và cuộc đấu thơ ở triều đình phần sau, nơi lời thơ có sức mạnh làm câm miệng đối thủ.
Một mô-típ có mặt khắp thế giới
Cuộc rượt bằng biến hình không chỉ có ở Wales. Các nhà nghiên cứu truyện dân gian xếp những truyện kiểu này vào nhóm "Thầy phù thuỷ và học trò" (số 325 trong hệ phân loại truyện dân gian quốc tế Aarne–Thompson–Uther). Khuôn chung: một người học lỏm được phép của thầy, bị thầy đuổi theo, hai bên lần lượt biến hình, thường kết thúc khi học trò hoá thành hạt thóc hoặc hạt kê và thầy hoá thành gà, rồi học trò lại hoá thành cáo hay chồn ăn con gà.
| Truyện | Kết cục |
|---|---|
| Hanes Taliesin (Wales) | Người đuổi nuốt hạt lúa, mang thai, sinh lại kẻ bị đuổi |
| Kiểu truyện "Thầy phù thuỷ và học trò" ở châu Âu | Học trò thường thắng ở nước cuối, hoá thú ăn con gà |
| Truyện trong Nghìn lẻ một đêm (chuyện của người hành khất thứ hai) | Một nàng công chúa đấu biến hình với một yêu tinh, có cả chặng hạt lựu và gà trống |
Điểm riêng của bản Wales là cái kết sinh nở: chẳng ai thắng ai, kẻ bị đuổi được tái sinh thành một con người mới, một nhà thơ. Nhiều người đọc nó như ẩn dụ về việc trở thành thi sĩ: phải đi qua mọi hình hài, rồi được "sinh ra lần nữa".
Awen: thứ nằm trong ba giọt
Thứ Gwion có được thường được gọi bằng chữ Wales awen, nghĩa là cảm hứng thơ, nguồn sáng tạo có tính linh thiêng. Trong truyền thống Wales, người thi sĩ không chỉ khéo chữ; họ được coi là người biết, người nhìn thấy. Cái vạc của Ceridwen vì thế được nhiều nhà thơ Wales đời sau nhắc tới như biểu tượng của nguồn cảm hứng.
Cần nói rõ: một số nhóm tín ngưỡng hiện đại coi Ceridwen là nữ thần, nhưng trong văn bản Hanes Taliesin bà được kể như một người phụ nữ có phép, vợ của một quý tộc địa phương. Hình ảnh "nữ thần Ceridwen" là cách diễn giải muộn, không có trong truyện gốc.
Góc nhìn hôm nay: tới đâu, đọc gì
- Hồ Bala (Llyn Tegid): hồ tự nhiên lớn nhất xứ Wales, ở rìa Vườn quốc gia Eryri (Snowdonia). Truyền thống địa phương gắn hồ với Tegid Foel và Ceridwen.
- Thư viện Quốc gia Wales ở Aberystwyth giữ bản thảo Sách Taliesin; thư viện có bản số hoá cho ai muốn xem nét chữ trung cổ.
- Đọc: bản dịch Mabinogion của Charlotte Guest (thế kỷ 19) có Hanes Taliesin; đọc kèm một bản dịch hiện đại có chú thích để biết phần nào là thêm thắt. Truyện của Elis Gruffydd được Patrick K. Ford dịch trong tuyển The Mabinogi and Other Medieval Welsh Tales.
- Kể cho trẻ: cuộc rượt bốn chặng rất hợp để chơi đoán: "Gwion hoá thành cá thì Ceridwen hoá thành gì?" — trẻ sẽ tự nghĩ ra con thú săn thích hợp.
Câu hỏi thường gặp
Ceridwen là ai?
Ceridwen là nhân vật trong truyện xứ Wales Hanes Taliesin, một người phụ nữ có phép sống ở vùng hồ Tegid. Bà nấu vạc thuốc trí tuệ cho con trai và đuổi theo Gwion Bach khi cậu vô tình nếm được ba giọt thuốc. Một số nhóm hiện đại coi bà là nữ thần, nhưng truyện gốc không nói vậy.
Gwion Bach biến thành những con gì?
Gwion lần lượt hoá thành thỏ, cá, chim và cuối cùng là một hạt lúa mì. Ceridwen đuổi theo trong lốt chó săn, rái cá, diều hâu và gà mái đen. Bà nuốt hạt lúa và sau đó sinh ra Taliesin.
Taliesin nghĩa là gì?
Taliesin trong tiếng Wales nghĩa là "trán sáng". Theo truyện, Elffin đặt tên này khi mở chiếc túi da và thấy vầng trán sáng rỡ của đứa trẻ. Taliesin cũng là tên một nhà thơ có thật ở thế kỷ 6.
Hanes Taliesin có thuộc Mabinogion không?
Không. Truyện này không có trong các bản thảo cổ của Bốn nhánh Mabinogi. Charlotte Guest đưa nó vào bản dịch Mabinogion ở thế kỷ 19 nên nhiều người tưởng là một phần của bộ truyện.
Vì sao Ceridwen nấu vạc thuốc?
Bà muốn cho con trai Morfran, người có dung mạo rất xấu, được trí tuệ và tài tiên tri để bù lại. Vạc phải sôi một năm và một ngày mới cô lại được ba giọt phép.
